1. İmar Kirliliğine Neden Olma Suçu Nedir?

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 184. maddesinde düzenlenen imar kirliliğine neden olma suçu; belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi alanlarda, yetkili idareden yapı ruhsatı almadan veya alınan ruhsata aykırı olarak bina inşa edilmesi fiillerini cezalandıran bir suç tipidir. Bu suçla korunan hukuki değer, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkı ve imar düzenidir.

2. Suçun Unsurları ve Hareket Tipleri

Kanun, suçu üç farklı hareket tipiyle tanımlamıştır:

• TCK 184/1 (Kaçak İnşaat): Yapı ruhsatiyesi almadan veya ruhsata aykırı olarak bina yapmak veya yaptırmak.
• TCK 184/2 (İzinsiz Altyapı): Yapı ruhsatiyesi olmadan başlatılan inşaat şantiyelerine elektrik, su veya telefon bağlantısı yapılmasına müsaade etmek.
• TCK 184/3 (Sanayi İzni): Yapı kullanma izni (iskan) alınmamış binalarda herhangi bir sınai faaliyetin (fabrika üretimi vb.) icrasına müsaade etmek.

2.1. “Bina” ve “Yapı” Ayrımının Ceza Hukukundaki Yeri

3194 sayılı İmar Kanunu’nun 5. maddesi, yapı ve bina kavramlarını tanımlamıştır. Bu tanımlar, TCK 184 uygulamasında bağlayıcıdır.

• Yapı: Karada ve suda, daimi veya muvakkat, resmi ve hususi yeraltı ve yerüstü inşaatı ile bunların ilave, değişiklik ve tamirlerini içine alan sabit ve müteharrik tesislerdir. (Örn: Duvar, havuz, yol, tünel, köprü, elektrik direği).

• Bina: Kendi başına kullanılabilen, üstü örtülü ve insanların içine girebilecekleri ve insanların oturma, çalışma, eğlenme veya dinlenmelerine veya ibadet etmelerine yarayan, hayvanların ve eşyaların korunmasına yarayan yapılardır.

Yargıtay içtihatlarına göre, TCK 184/1 anlamında bir eylemin suç oluşturabilmesi için inşa edilen şeyin mutlak surette “bina” vasfını taşıması gerekir. Bu ayrım, savunma stratejilerinin temelini oluşturur.

2.2. “Yapmak” ve “Yaptırmak” Fiilleri: Failin Statüsü

Kanun metnindeki “yapan veya yaptıran” ifadesi, suçun faili olabilecek kişi çevresini genişletmektedir.

• Yapan: Binayı fiilen inşa eden, teknik organizasyonu sağlayan kişidir. Bu genellikle müteahhit, taşeron veya inşaatı bizzat yapan mal sahibidir. Yargıtay, emir ve talimat altında çalışan, inisiyatif sahibi olmayan düz işçileri (usta, kalfa, amele) genellikle fail olarak kabul etmemektedir; zira bu kişiler “yapan” değil, “yapım işinde çalışan” statüsündedir.

• Yaptıran: İnşaatın yapılması talimatını veren, finanse eden, arsa sahibi veya iş sahibidir. “Yaptıran” sıfatının kazanılması için fiilen şantiyede bulunmak gerekmez; hukuki ve ekonomik gücü kullanarak kaçak yapının inşasını sağlamak yeterlidir. Kat karşılığı inşaat sözleşmelerinde, eğer arsa sahibi müteahhide “ruhsat almadan başla” talimatı vermişse veya bu duruma zımnen rıza gösterip iştirak etmişse, “yaptıran” olarak sorumlu tutulabilir. Ancak, müteahhidin arsa sahibinden habersiz yaptığı ruhsata aykırılıklardan arsa sahibi sorumlu tutulamaz (kusur ilkesi).

2.3. Esaslı Tadilat ve Basit Tamirat Ayrımı

Ruhsata aykırılık kavramı, binanın inşası sırasında olabileceği gibi, iskan alındıktan sonra yapılan değişikliklerle de gündeme gelebilir. Burada “Esaslı Tadilat” ve “Basit Tamirat” ayrımı hayati önem taşır.

• Basit Tamirat ve Tadilat: İmar Yönetmeliği’ne göre; boya, badana, kapı-pencere değişimi, elektrik-sıhhi tesisat tamiri, çatı aktarımı gibi yapının taşıyıcı sistemini ve alanını etkilemeyen işlemler ruhsata tabi değildir. Dolayısıyla bu işlemler TCK 184 suçunu oluşturmaz.

• Esaslı Tadilat: Yapının taşıyıcı unsurlarını (kolon, kiriş) etkileyen, brüt inşaat alanını artıran, kat sayısını değiştiren, kullanım amacını değiştiren (konuttan işyerine) işlemler ruhsata tabidir. Bu işlemlerin ruhsatsız yapılması TCK 184/1 suçunu oluşturur.

  • Örnek: Mevcut binanın yanına ek bir oda yapmak, teras katı yükselterek tam kata çevirmek, sığınağı kazarak genişletmek.

2.2. Hareket Tipi 2: Şantiyelere İzinsiz Altyapı Bağlantısı (TCK 184/2)

İkinci fıkra, kaçak yapılaşmanın lojistik desteğini kesmeyi amaçlar. Yapı ruhsatı alınmadan başlatılan inşaatların şantiyelerine elektrik, su veya telefon hattı bağlanmasına müsaade eden kişi cezalandırılır.

• Failin Özelliği: Bu suçun faili genellikle kamu görevlileri (Belediye Fen İşleri, Su ve Kanalizasyon İdaresi yetkilileri) veya özel hukuk tüzel kişilerinin (Elektrik Dağıtım Şirketleri – EDAŞ) yetkilileridir.

• Tamamlanma Anı: Suç, bağlantının yapılmasına “müsaade edilmesi” (onay verilmesi) ile tamamlanır. Bağlantının fiilen yapılıp yapılmaması veya kullanılmaya başlanması suçun oluşumu için şart değildir, ancak uygulamanın gerçekleşmesi delil teşkil eder.

• “Şantiye” Kavramı: Kanun koyucu burada bitmiş binadan değil, “başlatılan inşaat şantiyesinden” bahsetmektedir. Bu, henüz temel aşamasındaki kaçak yapıların dahi altyapı hizmeti almasını engelleyerek inşaatın ilerlemesini durdurmayı hedefler.

2.3. Hareket Tipi 3: Sınai Faaliyete İzin Vermek (TCK 184/3)

Üçüncü fıkra, diğerlerine göre daha ağır bir ceza (2 yıldan 5 yıla kadar hapis) öngörür ve kapsamı daha spesifiktir.

• Eylem: Yapı kullanma izni (iskan) alınmamış binalarda herhangi bir sınai faaliyetin icrasına müsaade etmek.

• Sınai vs. Ticari Ayrımı: Bu fıkranın uygulanabilmesi için faaliyetin mutlaka “sınai” (endüstriyel üretim) niteliğinde olması gerekir. Ticari faaliyetler (bakkal, mağaza, ofis, restoran) bu kapsama girmez. Örneğin, iskanı olmayan bir binada tekstil atölyesi veya kimya fabrikası açılmasına ruhsat veren belediye yetkilisi bu suçtan yargılanır; ancak aynı binada market açılmasına izin veren yetkili TCK 184’ten değil, şartları varsa TCK 257 (Görevi Kötüye Kullanma) suçundan yargılanabilir.

• Mücavir Alan İstisnası: TCK 184/4 gereği, 1. ve 2. fıkralar sadece belediye sınırları içinde uygulanırken; 3. fıkra (sınai faaliyet) köy sınırları dahil her yerde suçtur. Bu, çevre kirliliği riski yüksek olan sanayi tesislerinin denetimsiz kırsal alanlara kaçmasını önlemek içindir.

3. Ruhsatsız Yapı Yapmanın Cezası Ne Kadar?

Suçun cezaları eylemin niteliğine göre değişmektedir:

Verilen hapis cezaları, hakimin takdirine göre TCK 50. madde uyarınca adli para cezasına çevrilebilir, ancak doğrudan para cezası öngörülmemiştir.

4. Etkin Pişmanlık ve Davanın Düşmesi (TCK 184/5)

Bu suçun en önemli özelliği, failin hatasını telafi etmesi durumunda cezadan kurtulabilmesidir. Kişi, ruhsatsız veya ruhsata aykırı yaptığı binayı:

• Ruhsat alarak yasallaştırırsa (İmar planına uygun hale getirirse),
• Veya yıkıp eski haline getirirse;

Hakkında açılan soruşturma takipsizlikle sonuçlanır, açılmış dava düşer ve verilmiş ceza tüm sonuçlarıyla ortadan kalkar. Yargıtay, belediye tarafından yapılan yıkımlarda dahi, failin direnmemesi ve masrafları gönüllü ödemesi halinde bu haktan yararlanabileceğine hükmetmiştir.

5. Yargıtay Kararları: Cam Balkon ve Teraslar

Yargıtay içtihatlarına göre, yapılan her inşai faaliyet “bina” sayılmaz. Suçun oluşması için yapının “bina” vasfında olması şarttır.

• Cam Balkon: Balkonların cam veya PVC ile kapatılması genellikle “basit tadilat” sayılır ve TCK 184 suçunu oluşturmaz.
• Teras Kapatma: Terasın üzerinin çatı ile kapatılıp etrafının duvarla örülerek odaya dönüştürülmesi “esaslı tadilat” ve “bina inşası” sayılır, cezalandırılır.
• Bahçe Duvarı: İstinat veya bahçe duvarı “bina” (üstü örtülü yapı) olmadığı için suç oluşturmaz.
• Odaya Dahil Etme: Eğer balkon ile oda arasındaki duvar yıkılır, balkonun dış cephesi tuğla/beton ile örülür ve balkon tamamen odaya dahil edilerek evin metrekaresi artırılırsa; Yargıtay bunu “esaslı tadilat” ve “ruhsata aykırılık” olarak değerlendirip mahkumiyet kararı verebilmektedir. Burada bilirkişinin “taşıyıcı sisteme müdahale” ve “alan kazanımı” tespiti önemlidir.
• Pergola ve Sundurmalar: Basit, etrafı açık, sadece gölgelik amacıyla yapılan pergolalar ve sundurmalar, “bina” tanımına uymadığı için suç oluşturmaz. Ancak, sundurmanın etrafı camla veya duvarla kapatılıp “kış bahçesi” veya “ek oda” haline getirilirse suç oluşur.
• Baz İstasyonları ve Teknik Yapılar: Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun (YCGK) emsal kararlarına göre, GSM şirketlerinin kurduğu baz istasyonlarının direk ve anten kısımları bina değildir. Ancak, sistemin çalışmasını sağlayan jeneratör kabinleri, konteynerler ve güvenlik kulübeleri, boyutları ve nitelikleri itibarıyla “insanların içine girebileceği, eşya korumaya yarayan üstü kapalı yapı” tanımına uyuyorsa bina olarak kabul edilir ve ruhsata tabi olur.

6. İmar Barışı ve Yapı Kayıt Belgesi Etkisi

31.12.2017 tarihinden önce yapılan yapılar için alınan Yapı Kayıt Belgesi, TCK 184 davalarının düşmesini sağlar. Ancak, bu tarihten sonra yapıldığı uydu görüntüleriyle tespit edilen yapılar için alınan belgeler iptal edilir ve yargılama devam eder. Ayrıca “Yalan Beyan” suçundan işlem yapılabilir.

7. Köy Yerleşik Alanlarında Durum

Büyükşehir belediyesi sınırları dışındaki illerde, köy yerleşik alanlarında (özel imar rejimi yoksa) yapılan ruhsatsız konutlar TCK 184/1 kapsamında suç oluşturmaz. Ancak Büyükşehirlerde (İstanbul, Ankara vb.) tüm köyler mahalle statüsünde olduğu için bu istisna uygulanmaz.

9. Sıkça Sorulan Sorular

İmar kirliliğine neden olma suçu şikayete tabi mi?

Hayır, şikayete tabi değildir. Savcılık re’sen soruşturur. Komşunuz şikayetinden vazgeçse bile dava devam eder.

İmar kirliliği suçu zamanaşımı süresi ne kadar?

Dava zamanaşımı süresi 8 yıldır. Suçun işlendiği (binanın tamamlandığı) tarihten itibaren 8 yıl içinde dava sonuçlanmazsa düşer.

HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması) verilebilir mi?

Yargıtay kararlarına göre, imar kirliliği suçunda yapıyı eski hale getirmeden (zararı gidermeden) HAGB verilemez. Yapı eski hale getirilirse zaten dava düşer (Etkin Pişmanlık). Bu nedenle pratikte HAGB uygulanmaz. Ancak hapis cezasının ertelenmesi (TCK 51) mümkündür.