GVK Madde 80 – Diğer Kazanç ve İratlar

GVK Madde 80, Gelir Vergisi Kanunu‘nun yedinci kısmının başında yer alan ve önceki altı kısımda tanımlanmış gelir türlerine girmeyen kazançları değer artışı kazançları ve arızî kazançlar şeklinde iki kategori altında vergiye tabi tutan kapatıcı hükümdür. Aşağıda GVK Madde 80‘in tam metni, iki ana kategorinin kapsamı, beyan rejimi ve uygulamada en sık gözden kaçırılan konular bir arada sunulmaktadır.

GVK Madde 80 (Diğer Kazanç ve İratlar)

Madde 80 — (Değişik: 7/1/2003-4783/3 md.)

Aşağıda yazılı olup geçen bölümlerin dışında kalan kazanç ve iratlar bu bölümdeki hükümlere göre vergiye tâbi gelire dahildir:

1. Değer artışı kazançları,
2. Arızî kazançlar.

GVK Madde 80 Hakkında Genel Açıklama

GVK Madde 80, 7/1/2003 tarihli ve 4783 sayılı Kanun’un 3. maddesi ile bugünkü şeklini almıştır. Gelir Vergisi Kanunu’nun yedi kısımdan oluşan yapısında, ilk altı kısım ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı ve menkul sermaye iradı türlerini tanımlar. Yedinci kısım ise bu altı kategorinin dışında kalan ekonomik kazançları kapsamak için GVK Madde 80 ile açılır. Hüküm; ekonomik faaliyetin sürekli ve organize bir biçimde yürütülmediği, ancak yine de gelir vergisi matrahı oluşturan iki tip kazancı belirler: (1) değer artışı kazançları ve (2) arızî kazançlar.

Değer artışı kazançlarının ayrıntılı düzenlemesi GVK Mükerrer Madde 80 içinde yapılmıştır. Hisse senedi alım-satımından beş yıldan az süre elde tutulan gayrimenkulün satışına; ortaklık hisselerinin devrinden faaliyeti durdurulmuş işletmenin elden çıkarılmasına kadar geniş bir alanı kapsar. Arızî kazançlar ise GVK Madde 82‘de tanımlanmıştır ve bir defalık ticari muamele, bir defalık serbest meslek faaliyeti, gayrimenkul tahliye tazminatı ile dar mükellef arızî ulaştırma kazancı gibi türleri kapsar.

Bu iki kategoriyi ticari kazançtan ayıran temel unsur süreklilik ve organizasyondur. Süreklilik unsuru taşımayan ekonomik kazançlar; bir defalık veya arızî olarak elde edildikleri için ticari kazanç çatısına girmez ve GVK Madde 80 kapsamında vergilendirilir. Bu sayede gelir vergisi sistemi, kişinin yıl içinde sürekli yürüttüğü faaliyet dışındaki ekonomik kazanımlarını da vergi tabanına dahil etmiş olur.

GVK Madde 80 Kapsamındaki Kazançların Beyan Rejimi

Hem değer artışı kazançları hem de arızî kazançlar safi tutarları üzerinden yıllık gelir vergisi beyannamesi ile beyan edilir. Safi tutar; kazancın elde edilmesi için yapılan giderler ve ödenen vergi-resim-harçlar gibi maliyetlerin gayrisafi hasılattan indirilmesi suretiyle hesaplanır. Mükellef sıfatı bakımından GVK Madde 80 kapsamına giren kazançlardan vergi tarhı gerçek kişiler üzerinden yapılır.

Her iki kategoride de yıllık istisna haddi uygulanır ve istisna haddini aşan kısım vergilendirilir; istisna tutarları Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. GVK m.85 (Yıllık beyannameye dahil edilecek gelirler) ve m.86 (Toplama yapılmayan haller) hükümleri, bu kazançların ne zaman beyan zorunluluğu doğuracağını ve hangi durumlarda beyan dışı kalacağını belirler.

Ticari faaliyetin sürekli parçası olarak elde edilen kazançlar, niteliği gereği değer artışı veya arızî olsa dahi GVK Madde 80‘e değil ticari kazanç hükümlerine tabi olur. Mesela bir gayrimenkul ticareti yapan mükellef nezdinde her satış değer artışı kazancı değil, ticari kazanç sayılır. Bu nedenle süreklilik ve organizasyon unsurlarının somut olayda nasıl değerlendirildiği büyük önem taşır; sınır uyuşmazlıklarında Danıştay’ın istikrarlı içtihatları ve GİB özelgeleri rehberlik sağlar.

İlgili Madde Makalelerimiz

Bu maddeyle bağlantılı diğer Gelir Vergisi Kanunu hükümlerine ilişkin analizlerimiz için aşağıdaki makalelere göz atabilirsiniz:

• GVK Mükerrer Madde 80 — Değer Artış Kazançları
• GVK Madde 81 — Vergilendirilmeyecek Değer Artışı Kazançları
• GVK Madde 82 — Arızi Kazançlar
• GVK Madde 86 — Toplama Yapılmayan Haller

GVK Madde 80 ile İlgili Danıştay Kararları

Aşağıda GVK Madde 80 ile alt fıkrası Mükerrer Madde 80‘in uygulanmasında, kat karşılığı inşaat sözleşmesiyle iktisap edilen gayrimenkullerin satışından doğan kazancın değer artışı kazancı mı yoksa ticari kazanç mı sayılacağı tartışmasında verilen önemli bir VDDK kararı sunulmaktadır.

Vergi Dava Daireleri Kurulu | E. 2021/1448, K. 2023/72 | T. 24/01/2023

ÖZET: KAT KARŞILIĞI İNŞAAT İLE ELDE EDİLEN GAYRİMENKULLERİN SATIŞINDAN DEĞER ARTIŞI KAZANCI

Davacı; kat karşılığı inşaat sözleşmesi uyarınca edinilen gayrimenkullerin satılması suretiyle elde ettiği kazancı değer artışı kazancı olarak beyan etmemiş; idare 2010 yılı için re’sen gelir vergisi tarh etmiş ve tekerrür hükmü ile artırılmış bir kat vergi ziyaı cezası kesmiştir. Vergi Dava Daireleri Kurulu, GVK Madde 80‘in altındaki Mükerrer Madde 80 uyarınca gayrimenkullerin elden çıkarılmasından sağlanan kazançların değer artışı kazancı sayılabilmesi için bedel karşılığı iktisap, beş yıl içinde elden çıkarma ve kişisel servete dahil olma şartlarının somut olayda gerçekleştiğini benimseyerek mükellef lehine olan ısrar kararını bozmuştur. Bu karar; kat karşılığı edinilen bağımsız bölümlerin niteliğine, ayrı tapu tescili sonrasında her bir satışın bağımsız işlem olarak sayılacağı yönündeki ilkesel yorumu ile referans niteliği taşır.

“Uyuşmazlık konusu gayrimenkullerin elden çıkarılmasından sağlanan kazancın değer artışı kazancı sayılabilmesi için bir bedel karşılığında edinilmiş olması, edinme tarihinden itibaren beş yıl içinde elden çıkarılması ve gayrimenkulün kişisel servete dahil olması zorunludur. Arsa üzerinde birden çok bağımsız bölümden oluşan yapı yapılması, arsanın vasfını değiştirmekte ve üzerindeki mülkiyet hakkının paylara bölünerek, birbirinden bağımsız hale gelen bu payların ayrı ayrı elden çıkarılmasına olanak sağlamaktadır.”

Sık Sorulan Sorular

GVK Madde 80 hangi gelir türlerini kapsar?

GVK Madde 80, Gelir Vergisi Kanunu\’nun yedinci kısmının başında yer alan üst hükümdür ve kanunun önceki altı kısmında düzenlenen ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı ve menkul sermaye iradı dışında kalan kazançların vergilendirileceği iki ana kategoriyi belirler: (1) değer artışı kazançları (GVK Mükerrer m.80) ve (2) arızî kazançlar (GVK m.82). Bu kategoriler süreklilik unsuru taşımayan, niteliği gereği nadir ya da bir defaya mahsus kazançları kapsar.

GVK Mükerrer Madde 80 değer artışı kazançları nelerdir?

GVK Mükerrer m.80 kapsamındaki değer artışı kazançları şunlardır: (1) menkul kıymet ve diğer sermaye piyasası araçlarının elden çıkarılmasından sağlanan kazançlar (Geçici 67 dışındakiler), (2) iktisap şekli ne olursa olsun A.O. hissesi, kurucu senedi, intifa senedi ve geçici ilmühaber kâr payı satışları, (3) telif haklarının üçüncü kişi tarafından elden çıkarılması, (4) ortaklık hakları veya hisselerin elden çıkarılması, (5) faaliyeti durdurulan bir işletmenin elden çıkarılmasından doğan kazançlar, (6) GVK 70/1 (1,2,4,7) numaralı bentlerdeki gayrimenkul ve hakların iktisap tarihinden başlayarak beş yıl içinde elden çıkarılmasından doğan kazançlar.

GVK Madde 82 arızî kazançlar nelerdir?

GVK m.82 kapsamındaki arızî kazançlar: (1) arızî olarak ticari muamelelerin icrasından veya bu nitelikteki muamelelere tavassuttan doğan kazançlar, (2) ticari veya zirai bir işletmenin faaliyeti durdurulduktan sonra elden çıkarılmasından doğan kazançlar, (3) gayrimenkullerin tahliyesi veya kiracılık hakkının devri karşılığı alınan tazminat ile peştamallıklar, (4) arızî olarak yapılan serbest meslek faaliyetlerinden elde edilen kazançlar, (5) gerçek usulde vergiye tabi mükelleflerin terk ettikleri işleriyle ilgili sonradan elde ettikleri kazançlar (zarar yazılan değersiz alacaklarla karşılıklarının tahsili dahil), (6) dar mükellefiyete tabi olanların arızî olarak yaptıkları ulaştırma işlerinden elde ettikleri kazançlar.

Değer artışı ve arızî kazançlar nasıl beyan edilir?

Değer artışı kazançlarının ve arızî kazançların safi tutarları, GVK m.85 ve m.86 hükümlerine göre yıllık gelir vergisi beyannamesi ile beyan edilir. Yıllık beyannamede her iki kategorinin de istisna haddini aşan kısmı vergilendirilir; istisna haddi her yıl Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından yeniden değerleme oranında güncellenir. Ticari faaliyet çatısı altında elde edilen kazançlar, niteliği gereği değer artışı ya da arızî olsa dahi bu kategoriler kapsamında değil ticari kazanç olarak vergilendirilir.

GVK Madde 80'in pratik önemi nedir?

GVK Madde 80; gelir vergisi sisteminin kapatıcı hükmü niteliğindedir. Önceki altı kısımda tanımlanmış kazanç türlerine girmeyen ancak yine de vergiye tabi tutulması gereken kazançları (şirket hissesi devri, gayrimenkul satışı, bir defalık ticari muamele vb.) sistematik bir çatı altında toplar. Bu sayede vergi tabanı; süreklilik unsuru taşımayan ekonomik kazanımlar bakımından da kapatılmış olur. Mükellef için bu kategori, beyanname mevsiminde gözden kaçırılması halinde önemli vergi ziyaı cezası riskleri yaratan bir alan oluşturduğundan dikkatle takip edilmesi gerekir.

Sonuç

GVK Madde 80; gelir vergisi sisteminin kapatıcı hükmü olarak önceki altı kısımdaki gelir türlerine girmeyen ancak yine de vergiye tabi tutulması gereken ekonomik kazançları değer artışı ve arızî kazançlar çatısında toplar. Maddenin pratik önemi, mükelleflerin yıl içinde bir defaya mahsus elde ettiği ekonomik kazançların — gayrimenkul satışı, ortaklık hisse devri, bir defalık ticari muamele, tahliye tazminatı — beyanname mevsiminde gözden kaçırılmaması ve doğru kategoride beyan edilmesi gerektiğidir.

Değer artışı kazancı ile ticari kazanç sınırının somut olayda nasıl çekileceği, arızî kazançların istisna haddi ile ilişkisi, dar mükelleflerin arızî ulaştırma kazançlarındaki özel durum gibi konularda — özellikle gayrimenkul ve sermaye piyasası işlemleri yoğun olan mükellefler için — bir vergi avukatından profesyonel destek alınması; doğru beyan, sınıflandırma hatasından kaçınma ve cezalı tarhiyata karşı zamanında dava açma bakımından kritik bir adımdır.