İçerik Başlıkları
- 1 Gider Pusulası Yoksa İadeler Neden Reddediliyor?
- 2 VUK m.234’ün 1 Kasım 2021 Sonrası Düzeni
- 3 Belge Eksikliği İadenin Gerçek Olmadığını Gösterir mi?
- 4 Gider Pusulası Düzenlenmezse Hangi Ceza Uygulanır?
- 5 Eski İdari Görüş: 1 Kasım 2021 Öncesi Arka Plan
- 6 İnceleme Raporundaki Gerekçeler ve Cevapları
- 7 Sık Sorulan Sorular
- 8 Sonuç
- 9 Kaynakça
- 10 Yazar Hakkında
Pazaryeri üzerinden yapılan satışlarda tüketiciye imzalatılmış bir e-ticaret iade gider pusulası bulunmuyor ve iade bedeli tüketiciye pazaryeri tarafından banka veya ödeme kuruluşu aracılığıyla geri ödenmişse, 1 Kasım 2021 tarihinden sonraki iadeler için Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 234. maddesinin beşinci fıkrasının (b) bendi uygulanır. Bu hükme göre iade tutarını aracılık ederek ödeyen banka, ödeme kuruluşu veya PTT’nin düzenlediği belge, maddenin ikinci fıkrasındaki bilgileri taşıması kaydıyla gider pusulası yerine geçer. Bu şartları taşıyan belge için kanun ayrıca tüketici imzası aramamaktadır; yalnız ödemenin banka üzerinden yapılmış olması bu sonucu doğurmaz. Belirleyici soru, banka veya ödeme kuruluşu belgesinin malın cinsi ve miktarı, bedel, taraflar ve tarih bilgilerini içerip içermediğidir. Belge bu bilgileri içermiyorsa özel usulsüzlük cezası tartışması doğabilir. Ancak iadenin gerçekleştiği pazaryeri kayıtları, kargo belgeleri ve banka kayıtlarıyla ispatlanıyorsa, iade tutarlarının satış hasılatına eklenmesi ve iade nedeniyle düzeltilen katma değer vergisinin (KDV) reddedilmesi için bu eksikliğin tek başına yeterli olmadığı düşünülmektedir.
Gider Pusulası Yoksa İadeler Neden Reddediliyor?
Vergi incelemesinde iade kayıtlarına itiraz, çoğunlukla Vergi Usul Kanunu‘nun 227. maddesinin birinci fıkrasındaki tevsik zorunluluğuna dayandırılmaktadır:
“Bu kanunda aksine hüküm olmadıkça, bu kanuna göre tutulan ve üçüncü şahıslarla olan münasebet ve muamelelere ait olan kayıtların tevsiki mecburidir.”
İnceleme elemanı her iade için tüketicinin imzasını taşıyan bir gider pusulası aradığında ve bu belge bulunmadığında iki ayrı sonuç önerebilir. Birincisi, belge düzenine uyulmadığı gerekçesiyle VUK m.353’e göre özel usulsüzlük cezası kesilmesidir. İkincisi, iade tutarlarının kayıtlardan çıkarılması, yani iadesi kabul edilmeyen tutarların hasılata eklenmesi ve iade nedeniyle indirilen KDV’nin reddedilmesi suretiyle gelir veya kurumlar vergisi ile KDV tarhiyatı yapılmasıdır. Ceza belgenin düzenlenmemesine dayanır. Tarhiyat ise iadenin gerçekte yapılmadığının ya da KDV düzeltmesinin kanuni şartlarının (malın işletmeye girişi, kayıt, beyan ve dönem) yerine getirilmediğinin tespitine dayanmalıdır. Bu iki sonucun aynı hukuki dayanağa bağlı olmadığı aşağıda ayrıca ele alınmıştır.
VUK m.234’ün 1 Kasım 2021 Sonrası Düzeni
VUK m.234, 14.10.2021 tarihli ve 7338 sayılı Kanunun 23. maddesiyle değiştirilmiştir. Kanun 26.10.2021 tarihli ve 31640 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmış; 62. maddesinin (f) bendine göre 23. madde “yayımı tarihini takip eden ayın başında”, yani 1 Kasım 2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 14 Ekim 2021 bu hükümler bakımından yürürlük tarihi değil, kanunun kabul tarihidir. Maddenin değişik birinci fıkrası gider pusulasını, belge düzenleme zorunluluğu bulunmayan kişilerden yapılan alımların belgesi olarak düzenlemektedir:
“Birinci ve ikinci sınıf tüccarlar, kazancı basit usulde tespit edilenlerle defter tutmak mecburiyetinde olan serbest meslek erbabı ve çiftçiler, bu Kanun kapsamındaki belgeleri düzenleme zorunluluğu bulunmayanlara yaptırdıkları işler veya onlardan satın aldıkları mallar (gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçilerden satın aldıkları mallar hariç) için işi yapana veya malı satana imza ettirecekleri gider pusulası düzenlerler.”
İkinci fıkra gider pusulasında bulunması gereken bilgileri sayar:
“Gider pusulası, işin mahiyeti, emtianın cins ve nev’i ile miktar ve bedelini ve iş ücretini ve işi yaptıran ile yapanın veya emtiayı satın alan ile satanın adlariyle soyadlarını (Tüzel kişilerde unvanlarını) ve adreslerini ve tarihi ihtiva eder ve iki nüsha olarak tanzim ve bir nüshası işi yapana veya malı satana tevdi olunur.”
Kanunun imzayı birinci fıkrada gider pusulasının kendi niteliği olarak (“imza ettirecekleri”) düzenlediği, ikinci fıkradaki bilgi listesinde ise saymadığı görülmektedir. Dördüncü fıkra düzenleme süresini getirmiştir:
“Gider pusulası, malın teslimi veya hizmetin yapıldığı tarihten itibaren azami yedi gün içinde düzenlenir. Bu süre içerisinde düzenlenmeyen gider pusulası hiç düzenlenmemiş sayılır.”
Beşinci fıkra, ikinci fıkradaki bilgileri içermeleri kaydıyla üç grup belgeyi gider pusulası yerine kabul eder. (a) bendi, alımın bedelinin satıcıya belirli kurumlar aracılığıyla ödenmesini düzenler:
“a) Malın veya hizmetin bedelinin, dördüncü fıkrada belirtilen süre dâhilinde satıcıya; 19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanununda tanımlanan banka, 20/6/2013 tarihli ve 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun kapsamında yetkilendirilmiş ödeme kuruluşları veya 9/5/2013 tarihli ve 6475 sayılı Posta Hizmetleri Kanununa göre kurulan Posta ve Telgraf Teşkilatı Anonim Şirketi aracılığıyla ödenmesi halinde, bu kurumlarca düzenlenen belgeler,”
(c) bendi belge düzenleme zorunluluğu bulunmayan kamu kurum ve kuruluşlarının belgelerine ilişkindir ve bu yazının konusu dışındadır. Tüketici iadeleri bakımından belirleyici olan (b) bendidir:
“İkinci fıkrada belirtilen bilgileri ihtiva etmeleri kaydıyla;”
“b) 7/11/2013 tarihli ve 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında satın alınan malların gider pusulası düzenlemek zorunda olanlara iade edilmesinde, 6502 sayılı Kanun uyarınca iade edilecek tutarların, (a) bendinde yer alan kurumlar aracılığıyla iadesinde bu kurumlarca düzenlenen belgeler,”
“gider pusulası yerine geçer.”
Son fıkra ise maddenin uygulamasına ilişkin usul ve esasları belirlemeye Hazine ve Maliye Bakanlığını yetkili kılmaktadır.
(b) bendinin unsurları
Bendin lafzı beş unsur içermektedir. Birincisi, malın 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında satın alınmış olmasıdır. Alıcı malı ticari faaliyeti için satın almış bir işletme ise bend uygulanmaz; idare bu durumda iadenin, malı iade eden firmanın düzenleyeceği iade faturasıyla belgelendirilmesi gerektiği görüşündedir (İstanbul Vergi Dairesi Başkanlığı, 12.02.2015 tarihli ve 11395140-105[230-2012/VUK-1- . . .]–246 sayılı özelge). İkincisi, malın gider pusulası düzenlemek zorunda olan satıcıya, yani birinci fıkrada sayılan tüccar, serbest meslek erbabı veya çiftçiye iade edilmesidir. Üçüncüsü, iadenin konusu 6502 sayılı Kanun uyarınca iade edilecek tutardır. Dördüncüsü, bu tutarın (a) bendinde sayılan banka, yetkili ödeme kuruluşu veya PTT aracılığıyla iade edilmesidir. Beşincisi, gider pusulası yerine geçen belgenin bu kurumlarca düzenlenmiş olması ve ikinci fıkradaki bilgileri içermesidir.
Bu unsurlar birlikte okunduğunda kanun, tüketicinin iade ettiği mal için kural olarak gider pusulası düzenleneceğini kabul etmekte, ancak iade bedeli bu kurumlar aracılığıyla ödendiğinde kurumun belgesini gider pusulasının yerine koymaktadır. Banka veya ödeme kuruluşu belgesi tüketiciye imzalatılan bir belge değildir ve ikinci fıkradaki bilgiler arasında imza yer almaz. Bu nedenle bendin şartları gerçekleştiğinde ayrıca tüketici imzası aranmasının kanuni dayanağının bulunmadığı düşünülmektedir. Bu sonuca aykırı bir yargı kararı ya da (b) bendine özgü bir idari düzenleme tespit edilememiştir; ancak konu yargı kararlarıyla da netleşmiş değildir.
Banka belgesi ikinci fıkradaki bilgileri karşılıyor mu?
Uygulamadaki asıl zorluk beşinci unsurdadır. İkinci fıkra; işin mahiyetini, emtianın cins ve nev’ini, miktarını, bedelini, taraflarının adı soyadı veya unvanını, adreslerini ve tarihi saymaktadır. Bir banka dekontu ya da ödeme kuruluşu işlem kaydı genellikle tarih, tutar ve ödemenin alıcısı ile göndereni bilgilerini taşır. İade edilen malın cinsi ve miktarı, tarafların adresleri ise bu belgelerde yer almayabilir. İşin mahiyeti, ödeme açıklamasında işlemin iade olduğunun belirtilmesiyle karşılanabilir.
Kanun, bilgilerin kurumca “düzenlenen belgeler”de bulunmasını aramaktadır. Bu nedenle bilgileri eksik bir dekontun, pazaryeri sipariş kaydı veya e-Arşiv fatura gibi başka belgelerle tamamlanarak gider pusulası yerine geçip geçmeyeceği tartışmalıdır. Lafza bağlı bir okumada, ödeme açıklamasında sipariş ve fatura numarasına atıf yapılması bile belgenin kendisinde bulunmayan bilgileri karşılamayabilir. Amaca yönelik bir okumada ise dekontun açıklamasında yer alan sipariş veya fatura numarası, malın cinsi, miktarı ve bedelinin yer aldığı belgeyle doğrudan bağlantı kurduğundan bilgilerin belgeye atıfla karşılandığı savunulabilir. İdare, (a) bendine ilişkin bir özelgesinde değişikliğin 1/11/2021 tarihinde yürürlüğe girdiğini belirterek bu kurumlarca düzenlenen “belgeler (dekont, makbuz vb) de, gider pusulasında bulunması zorunlu bilgileri ihtiva etmeleri kaydıyla, gider pusulası yerine geçen belge olarak kabul edilecektir” değerlendirmesini yapmış (16.01.2024 tarihli ve 64597866-130[1]-1245 sayılı özelge), bilgilerin başka belgelerle tamamlanıp tamamlanamayacağına değinmemiştir. Bu belirsizlik karşısında satıcının, iade ödemelerinin açıklamasına sipariş numarası, fatura numarası, ürün adı ve adedinin yazılmasını sağlaması, kurumun düzenlediği belgeyi her iade için saklaması ve belgeyi ilgili satış faturasıyla eşleştirmesi yerinde olacaktır. Bilgileri eksik bir banka belgesi gider pusulası sayılmasa bile, iadenin yapıldığını, bedelin ne zaman ve kime ödendiğini gösteren bir delil olmaya devam eder.
Pazaryerinin banka üzerinden yaptığı iadeler
Pazaryeri satışlarında iade bedeli çoğu zaman satıcı tarafından değil, pazaryeri tarafından tüketicinin kartına veya hesabına geri gönderilmektedir. (b) bendi iadenin satıcı tarafından bizzat yapılmasını değil, iade edilecek tutarın (a) bendindeki kurumlar “aracılığıyla” iadesini aramaktadır. Bu nedenle bedelin pazaryeri talimatıyla banka üzerinden tüketicinin kartına iade edilmesi bendin dışında kalmaz. Ancak gider pusulası yerine geçen belge, bu kurumlardan birinin düzenlediği belgedir. Pazaryeri işleten şirket 6493 sayılı Kanun kapsamında yetkilendirilmiş bir ödeme kuruluşu ise onun düzenlediği belge; iade tüketicinin kartına banka üzerinden yapılmışsa bankanın düzenlediği belge bend kapsamında değerlendirilebilir. Pazaryeri bu kurumlardan biri değilse, kendi düzenlediği iade raporu (b) bendindeki belge niteliğini taşımaz; ancak iadenin gerçekliğini gösteren önemli bir delil olarak kalır. Kanun 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nda tanımlanan bankaları ve 6493 sayılı Kanun kapsamında yetkilendirilmiş ödeme kuruluşlarını saydığından, bu kapsama girmeyen yurt dışı ödeme hizmet sağlayıcılarının belgeleri de (b) bendindeki belge niteliğini taşımaz. Pazaryerinin yetkili ödeme kuruluşu olması da tek başına yeterli değildir. Pazaryeri tarafından yapılan ödemede belge çoğu zaman ödemeyi gönderen olarak pazaryerini ve alıcı olarak tüketiciyi gösterir; ikinci fıkranın aradığı ise malı iade eden tüketici ile malı geri alan satıcının adı soyadı veya unvanı ve adresleridir. Belgede satıcının unvanı ve hangi satışın iadesi olduğu yer almıyorsa bu bilginin ödeme açıklamasına yazılması sağlanmalıdır. Satıcının pazaryeriyle yaptığı sözleşmeye göre iade bedelinin hangi kurum aracılığıyla ödendiğini belirlemesi ve o kurumun belgesini kayıtlarına eklemesi gerekmektedir.
Yedi günlük süre ve banka dışı iadeler
(a) bendi ödemenin dördüncü fıkradaki süre içinde yapılmasını açıkça şart koşarken, (b) bendi yalnız (a) bendindeki kurumlara gönderme yapmakta, süreyi ayrıca tekrarlamamaktadır. Bendin bu süreyi şart olarak içerip içermediği lafızdan kesin olarak çıkmamaktadır. Gider pusulası düzenlenmesi gereken her işlemde yedi günlük süre işlediğinden, iade bedelinin malın satıcıya ulaştığı tarihten itibaren yedi gün içinde ödenmesi ihtiyatlı bir uygulama olacaktır. Ancak yedi gün içinde ödeme yapılması tek başına belge yükümlülüğünü karşılamaz. Kurum belgesi ikinci fıkradaki bilgileri taşımıyorsa ve gider pusulası yerine geçen başka bir belge de yoksa, gider pusulasının malın teslim alındığı tarihten itibaren yedi gün içinde ayrıca düzenlenmesi gerekir.
(b) bendi iade tutarının banka, ödeme kuruluşu veya PTT aracılığıyla ödenmesine bağlı olduğundan, kapıda nakit ödemeyle satılan malın bedelinin tüketiciye elden geri verilmesi gibi bu kurumların aracılık etmediği iadelerde uygulanmaz. Bu iadelerde tüketiciye imzalatılmış gider pusulası düzenlenmesi gerekir. İnternet üzerinden satış yapan e-Arşiv Fatura kullanıcıları için 509 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği’nin (Resmi Gazete 19.10.2019, sayı 30923) IV.2.4.5 bölümündeki imzalı iade bölümü de güncel metinde yer almaya devam etmektedir:
“Müşteri malı iade etmek isterse elektronik ortamda kendisine iletilen faturanın kâğıt çıktısını alır ve iadeye ilişkin bölümü doldurup imzalamak suretiyle mal ile birlikte malı satana geri gönderir. Bu suretle malı satana geri gönderilen bu belge satıcı tarafından düzenlenen gider pusulası yerine geçer.”
509 Sıra No.lu Tebliğin IV.6.4 bölümüne göre Gelir İdaresi Başkanlığı, riskli ya da vergiye uyum düzeyi düşük bulduğu mükelleflere yazılı bildirimle ve en az üç ay süre vererek e-Gider Pusulası uygulamasına geçme zorunluluğu getirebilir; bu bildirimi almış satıcının gider pusulasını elektronik olarak düzenlemesi gerekir. Aynı tebliğin V.5.6 bölümüne 573 Sıra No.lu Tebliğle eklenen fıkra ise Gelir İdaresi Başkanlığının belirleyeceği mükellefler için e-Gider Pusulasının ıslak imza yerine muhatabın bilgilerinin bilgi teknolojileri üzerinden doğrulanmasıyla düzenlenmesine imkan tanımaktadır. İdare ayrıca 2023 tarihli bir özelgede, vergi mükellefi olmayan alıcıya düzenlenen e-Arşiv faturaya konu malın iadesinde gider pusulası veya iade faturası düzenlenebileceğini ve “ilgili e-Arşiv Faturasının iptaline gerek bulunmamaktadır” sonucuna varmıştır (İstanbul Vergi Dairesi Başkanlığı, 17.05.2023 tarihli ve E-62030549-120[94-2020/810]-551317 sayılı özelge). Özelge iade faturasını kimin düzenleyeceğini açıklamamaktadır; belge düzenleme zorunluluğu bulunmayan tüketicinin iadesinde kanunun öngördüğü belge gider pusulası veya onun yerine geçen kurum belgesidir.
Bakanlığın usul ve esas düzenlemesi
Maddenin son fıkrası Hazine ve Maliye Bakanlığına usul ve esasları belirleme yetkisi vermiş olsa da, Bakanlığın bu yetkiye dayanarak (b) bendinin uygulanmasını, özellikle banka belgesinde ikinci fıkradaki bilgilerin nasıl karşılanacağını düzenleyen bir genel tebliğ veya sirküler yayımladığı tespit edilememiştir. Bu nedenle bendin şartları şimdilik doğrudan kanun metninden okunmaktadır. İleride yayımlanabilecek bir düzenlemenin bu yazıdaki değerlendirmeleri değiştirebileceği göz önünde tutulmalıdır.
Belge Eksikliği İadenin Gerçek Olmadığını Gösterir mi?
Vergilendirmede esas olan, işlemin belgedeki görünüşü değil gerçek mahiyetidir. VUK m.3’ün (B) fıkrası bu ilkeyi ve ispat kuralını şöyle düzenlemektedir:
“Vergilendirmede vergiyi doğuran olay ve bu olaya, ilişkin muamelelerin gerçek mahiyeti esastır.”
“Vergiyi doğuran olay ve bu olaya ilişkin muamelelerin gerçek mahiyeti yemin hariç her türlü delille ispatlanabilir.”
“İktisadi, ticari ve teknik icaplara uymayan veya olayın özelliğine göre normal ve mutad olmayan bir durumun iddia olunması halinde ispat külfeti bunu iddia eden tarafa aittir.”
Aynı fıkra, vergiyi doğuran olayla ilgisi tabii ve açık bulunmayan şahit ifadesini ispat aracı saymaz; iadenin ispatında yazılı ve elektronik kayıtlar esas olmakla birlikte, iadeyi teslim alan veya taşıyan kişilerin olayla doğrudan ilgili beyanlarından da yararlanılabilir. İnternet satışlarında tüketicinin malı iade etmesi olağan bir durumdur. Satıcı, satış, iade, ödeme ve stok hareketleri arasındaki bağlantıyı kayıtlarıyla ortaya koyduğunda, bu kayıtlara rağmen iadelerin aslında yapılmadığını ileri süren idarenin bu iddiasını somut tespitlerle desteklemesi gerektiği düşünülmektedir. İspat yükünün dağılımı, somut işlemin özellikleri ve sunulan deliller birlikte değerlendirilerek belirlenir. Bu konudaki genel ilkeler vergi kanunlarının uygulanması ve ispat yazımızda ele alınmıştır.
KDV düzeltmesinin kanuni şartı
İade edilen malın KDV’sinin düzeltilmesi Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 35. maddesine dayanır:
“Malların iade edilmesi, işlemin gerçekleşmemesi, işlemden vazgeçilmesi veya sair sebeplerle matrahta değişiklik vukubulduğu hallerde, vergiye tabi işlemleri yapmış olan mükellef bunlar için borçlandığı vergiyi bu işlemlere muhatap olan mükellef ise indirme hakkı bulunan vergiyi değişikliğin mahiyetine uygun şekilde ve değişikliğin vuku bulduğu dönem içinde düzeltilir. Şu kadar ki, iade olunan malların fiilen işletmeye girmiş olması ve bu girişin defter kayıtları ile beyannamede gösterilmesi şarttır.”
Kanun, düzeltmeyi iade edilen malın fiilen işletmeye girmesine ve bu girişin defter kayıtları ile beyannamede gösterilmesine bağlamaktadır. Katma Değer Vergisi Genel Uygulama Tebliği’nin I/B-11.1 bölümü tüketici iadesinde düzeltmenin yöntemini belirler: iade için düzenlenen belgede malın KDV’si satış bedelinden ayrı gösterilir ve bu tutar indirim konusu yapılarak işlem düzeltilir. Tebliğe göre iade edilen mala ait fatura fiili imkansızlık nedeniyle ibraz edilemiyorsa, bu durum belge üzerinde açıkça belirtilerek belge düzenlenmesi mümkündür; asıl faturanın tüketiciden geri alınamaması bu nedenle düzeltmeye engel değildir. Satıcının ispat etmesi gereken asıl husus, iade edilen malın depoya veya stoka girdiği ve bu girişin kayıtlara yansıtıldığıdır. Kargo iade teslim kayıtları, stok giriş kayıtları ve iade edilen malın daha sonra yeniden satıldığını gösteren faturalar bu şartın ispatında kullanılabilir.
İade faturalarının gerçekliğinin araştırılması (vergi mahkemesi gerekçesi)
Karar: Danıştay 9. Daire, E.2021/3241, K.2023/261, 14.02.2023 (karar metni)
Olay: Bir limited şirketin satış iadeleri, iade faturalarını düzenleyen firmanın gerçek ticari faaliyeti bulunmadığı yönündeki vergi tekniği raporundan hareketle sahte kabul edilmiş ve iade tutarları hesaplardan çıkarılarak kurumlar vergisi matrah farkı bulunmuştur. Şirket tasfiye edildiğinden tarhiyat tasfiye memuru adına yapılmıştır. Vergi mahkemesi davayı kabul etmiş, bölge idare mahkemesi istinaf başvurusunu reddetmiş, kararı vergi dairesi temyiz etmiştir. Uyuşmazlık tüketici iadesine değil, iki şirket arasındaki iade faturasına ilişkindir.
Bölge idare mahkemesince hukuka uygun bulunan ve Danıştay’ın ayrı gerekçe yazmadan temyiz istemini reddettiği dosyadaki vergi mahkemesi kararının en önemli kısmı: “iade faturalarının sahteliğinin ise ancak ya emtianın ilgiliye hiç satılmadığı durumlarda, ya da gerçekte iade bulunmadığı halde iade varmış gibi gösterilen durumlarda söz konusu olabileceği”
Sonuç: Vergi mahkemesine göre inceleme elemanı malların gerçekten satılıp satılmadığını ve iadelerin gerçekten yapılıp yapılmadığını tespit etmeden, iade faturasını düzenleyen firma hakkındaki genel tespitlerden yola çıkarak iadeleri kayıtlardan çıkaramaz. Satış, kasa, alacak ve mal mevcudu kayıtlarında mükellef lehine yapılması gereken düzeltmeler yapılmadan dönem beyanının yalnız aleyhe düzeltilmesi de hukuka aykırıdır.
İade alındığı ileri sürülen malların belgesi sunulamayınca zarar kabul edilmemiştir
Karar: Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, E.2005/153, K.2005/271, 18.11.2005 (oyçokluğu) (karar metni)
Olay: Bir şirket, imalat kusuru nedeniyle müşterilerinden iade aldığını ileri sürdüğü malların bedelini zarar yazabilmek için VUK m.278 uyarınca emsal bedel takdiri istemiş, takdir komisyonu bu istemi reddetmiştir. Vergi mahkemesi davayı reddetmiş, Danıştay 4. Dairesi önce temyiz istemini reddetmiş, karar düzeltme aşamasında ise keşif ve bilirkişi incelemesi yapılması gerektiği gerekçesiyle kararı bozmuştur; vergi mahkemesi ilk kararında ısrar etmiştir. Israr kararını şirket temyiz etmiştir. Uyuşmazlık, iade malların emsal bedelle değerlenmesine ilişkindir.
Kurulun gerekçesiyle birlikte uygun bulduğu vergi mahkemesi ısrar kararının en önemli kısmı: “iade konusu malların hangi tarihte kime satıldığı, hangi tarihte ve hangi belge karşılığı iade alındığı sorulmuş olup bu konular hakkında somut herhangi bir belge ibraz edilmediği”
Sonuç: Kurul, vergi mahkemesinin ısrar kararını “dayandığı hukuksal nedenler ve gerekçe ile Kurulumuzca da uygun bulunmuş” ifadesiyle benimsemiştir. Buna göre iade edildiği ileri sürülen malların şirketçe satılıp iade alınan mallar olduğu belgeyle kanıtlanamadığı gibi, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunda belirlenen usul ve süre içinde iade edildiği de kanıtlanamadığından ve malların şirket itibarı için geri alındığı sonucuna varıldığından, bu mallar için emsal bedel takdir edilmemesi hukuka uygundur. Karara katılmayan üyeler, Danıştay 4. Dairesinin bozma kararındaki keşif ve bilirkişi incelemesi yönünde görüş bildirmiştir.
İki kararın iade dosyalarına etkisi
Danıştay 9. Dairesi bu dosyada ayrı bir gerekçe yazmamış, “Temyizen incelenen karar usul ve hukuka uygun olup, dilekçede ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir.” değerlendirmesiyle yetinmiştir. Bu nedenle iadenin gerçek olmadığı sonucuna ulaşabilmek için mal ve iade hareketinin bizzat araştırılmasını arayan gerekçe vergi mahkemesine aittir. Kurul kararında ise iadenin gerçekliğini ileri süren mükellef, satış ve iade bağlantısını belgeyle kuramadığı için sonuç alamamıştır; bu karar idarenin kayıtlı iadeleri reddettiği bir uyuşmazlığa değil, mükellefin zarar yazma talebine ilişkindir. İki karar birlikte, her satış faturasının sipariş numarası, iade kargo gönderisi, iade bedelinin ödendiği banka veya ödeme kuruluşu işlemi ve stok giriş kaydıyla eşleştirilmesinin önemini göstermektedir. Kayıtları bu şekilde eşleştirilmiş bir iadeyi yalnız imza eksikliği nedeniyle gerçekleşmemiş saymanın VUK m.3’teki gerçek mahiyet ilkesiyle bağdaşmayacağı düşünülmektedir.
Gider Pusulası Düzenlenmezse Hangi Ceza Uygulanır?
Belge düzenine aykırılığın yaptırımı VUK m.353’ün (1) numaralı bendindeki özel usulsüzlük cezasıdır. Bent, elektronik belge olarak düzenlenmesi gerekenler de dahil olmak üzere,
“verilmesi ve alınması icabeden fatura, gider pusulası, müstahsil makbuzu ile serbest meslek makbuzlarının verilmemesi, alınmaması, düzenlenen bu belgelerde gerçek meblağdan farklı meblağlara yer verilmesi”
halinde ve bu belgelerin VUK m.227, m.231 veya m.234’e göre hiç düzenlenmemiş sayılması halinde uygulanır. VUK m.234’e yapılan atıf 7338 sayılı Kanunun 40. maddesiyle eklenmiştir; yedi günlük süre geçtikten sonra düzenlenen gider pusulası bu atıf nedeniyle ceza kapsamına girer. 2026 yılında ceza, her bir belge için bir takvim yılı içinde ilk tespitte 17.000 TL’den, sonraki tespitlerde Kanuna bağlı 2 sayılı cetveldeki tutarlardan az olmamak üzere belgeye yazılması gereken tutarın %10’udur. Tek tespitte aynı türden birden fazla belgenin düzenlenmediği belirlenirse her belge için ayrı ceza kesilir; ancak bu tespit, 2 sayılı cetveldeki tespit sayısının belirlenmesinde tek tespit sayılır. Bir takvim yılında her bir belge türü için kesilecek cezanın toplamı 17.000.000 TL’yi geçemez. Önceki yıllara ait fiillerde bu tutarlar farklıdır.
Bent, cezayı ağırlaştıran üç hal daha içermektedir. Belgelerin düzenlenmediği, belgeleri almak zorunda olanlar tarafından idarenin bilgisine girmeden önce belgenin düzenlenmesi gereken süreyi takip eden beş iş günü içinde idareye bildirilirse, bildirene ceza kesilmez ve belgeyi düzenlemek zorunda olana ceza üç kat uygulanır. Bu bentteki belgeler yerine Vergi Usul Kanunu kapsamında olmayan belgeler düzenlenirse, ceza belgeyi düzenlemek zorunda olanlar adına iki kat uygulanır; bu durum belgeyi almak zorunda olanlarca beş iş günü içinde bildirilirse ceza altı kat olur. Gider pusulasını düzenlemek zorunda olan, malı geri alan satıcıdır. Bildirim hükümleri ise belgeyi “almak zorunda olanlar”ın bildirimine bağlıdır ve belge düzenleme zorunluluğu bulunmayan tüketicinin bu sıfatı taşıyıp taşımadığı tartışmalı olduğundan, üç ve altı kat hükümlerinin tüketici iadesinde uygulanması kesin değildir. İki kat hükmü ise bildirime bağlı değildir: satıcının gider pusulası yerine kendi hazırladığı bir iade formu gibi kanunda yer almayan bir belge düzenlemesi bu hükmün uygulanması tartışmasına yol açabileceğinden, iade belgelemesinde kanunda sayılan belgelerle yetinilmesi gerekmektedir.
Varsayımsal bir örnek vermek gerekirse, bir takvim yılında 300 iadenin her biri 1.000 TL tutarında olsun ve bunlar için gider pusulası düzenlenmediği ilk kez tek tespitte belirlensin. Her iade için tutarın %10’u olan 100 TL, 17.000 TL’lik alt sınırın altında kaldığından ceza belge başına 17.000 TL, toplamda 5.100.000 TL olarak hesaplanacaktır. Çok sayıda küçük tutarlı iade içeren satıcılarda özel usulsüzlük cezası bu nedenle iadelerin toplam tutarını aşabilecek bir risk oluşturmaktadır. Maddenin sonundaki hükme göre bu usulsüzlükler sonucunda vergi ziyaı da meydana gelirse vergi ziyaı cezası ayrıca kesilir.
1 Kasım 2021 sonrasında (b) bendinin şartlarını taşıyan bir banka veya ödeme kuruluşu belgesi bulunan iadede, kanun bu belgeyi gider pusulası yerine kabul ettiğinden ayrıca gider pusulası düzenlenmemesi nedeniyle özel usulsüzlük cezası kesilmemesi gerekmektedir. Buna karşılık kurum belgesi ikinci fıkradaki bilgileri içermiyorsa ve bu bilgilerin ödeme açıklamasındaki atıfla karşılandığı da kabul edilmezse, belge gider pusulası yerine geçmez; süresinde düzenlenmiş bir gider pusulası da yoksa özel usulsüzlük cezası gündeme gelir. Cezanın genel şartları VUK Madde 353 özel usulsüzlükler ve cezaları yazımızda ele alınmıştır.
Özel usulsüzlük cezasında tutanaktaki tespitin yeterliliği
Karar: Danıştay 4. Daire, E.1998/265, K.1999/83, 28.01.1999 (karar metni)
Olay: Bir kurumun iş yerinde yapılan denetimde muhtelif müşterilerin iade ettiği mallar için gider pusulası düzenlenmediği tutanakla tespit edilmiş ve VUK m.353 uyarınca özel usulsüzlük cezası kesilmiştir. Vergi mahkemesi davayı reddetmiş, kararı davacı kurum temyiz etmiştir.
Kararın en önemli kısmı: “iade edilen malların bedellerinin müşterilere ödenip ödenmediği, bu iadelerin başka bir emtia ile değiştirilip değiştirilmediği ve bu müşterilerin kimler olduğu yolunda bir saptama yapılmadığı anlaşılmaktadır”
Sonuç: Danıştay 4. Dairesine göre VUK m.353 uyarınca özel usulsüzlük cezası kesilebilmesi için maddede sayılan belgelerin verilmediğinin ve alınmadığının belirlenmesi ve bu belgeleri almayan ve vermeyenlerin saptandığına ilişkin hukuken geçerli bir tespitin bulunması gerekir. Olayda tutanakla yalnız iade alınan mallar için gider pusulası düzenlenmediği tespit edilmiş, iade bedelinin ödenip ödenmediği, iadelerin başka bir malla değiştirilip değiştirilmediği ve müşterilerin kimler olduğu saptanmamıştır. Bu durumda Daire, cezanın kesilmesini öngören maddede belirtilen unsurların olayda bir arada gerçekleşmediğini ve cezaya karşı açılan davanın reddedilmesinin isabetli olmadığını kabul etmiştir. Karar oybirliğiyle verilmiştir.
Ceza ile tarhiyatın ayrılması
1999 tarihli kararın verildiği dosyada Danıştay Savcısı, VUK m.234’ün o tarihteki metninde perakende satılan malın iadesi için gider pusulası öngörülmediği görüşünü bildirmiştir. Daire ise kararını bu görüşe değil, cezanın unsurlarının tespit edilmemiş olmasına dayandırmıştır. Karar 1996 tarihli bir tutanağın somut eksikliklerine ve maddenin o tarihteki metnine dayanmaktadır; bugünkü uyuşmazlıklarda cezanın unsurları yürürlükteki VUK m.234 ve m.353 metnine göre, örneğin yedi günlük süre kuralı da gözetilerek ayrıca belirlenir. Kararın bugün de yol gösterici olan yönü, iade için belge düzenlenmemesini tespit eden tutanağın tek başına yeterli görülmemesi ve cezayı gerektiren fiilin unsurlarının tamamlanmasının aranmasıdır. Daire cezaya dayanak tespitte iade bedelinin, iade edilen malın akıbetinin ve iade eden kişilerin saptanmamış olmasını eksiklik olarak gördüğüne göre, iade tutarlarını hasılata ekleyen bir tarhiyatın iadenin gerçek olmadığına ilişkin somut tespitlere dayanması daha çok gerekmektedir. Belge düzenine aykırılık kanunda özel usulsüzlük cezasıyla karşılanmıştır; aynı eksikliğin iadenin hiç yapılmadığı sonucuna dönüştürülmesinin bu ayrımla bağdaşmadığı düşünülmektedir. Somut tespit konusundaki yargı yaklaşımı özel usulsüzlük cezasında somut tespit zorunluluğu yazımızda da incelenmiştir.
Eski İdari Görüş: 1 Kasım 2021 Öncesi Arka Plan
7338 sayılı Kanunla değiştirilmeden önce VUK m.234, gider pusulasını vergiden muaf esnaftan yapılan alımlar ile birinci ve ikinci sınıf tüccarların zati eşyalarını satan kimselerden satın aldıkları altın, mücevher gibi kıymetli eşya için düzenliyordu; tüketici iadesine ilişkin bir hüküm içermiyordu. İade belgesine ilişkin kurallar o dönemde idari düzenlemelerden doğmuştur. Katma Değer Vergisi Genel Uygulama Tebliği’nin I/B-11.1 bölümü satıcının iade edilen mal için gider makbuzu düzenlemesini ve tüketiciden fatura ve benzeri belgeyi geri almasını öngörmektedir. 385 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği (Resmi Gazete 01.08.2008, sayı 26954) ise kapıdan ve mesafeli sözleşmeyle yapılan satışlarda, malı iade edenin adı soyadı, adresi ve imzasının yer aldığı iade bölümlü fatura usulünü getirmiştir. İdare özelgelerinde, iade bölümü eksik doldurulduğunda müşteriyle irtibat kurulmasını, eksiklik giderilemezse gider pusulası düzenlenmesini (Büyük Mükellefler Vergi Dairesi Başkanlığı, 09.09.2015 tarihli ve 64597866-105[229-2015]-20214 sayılı özelge), faturanın kaybolduğu veya kargoda zayi olduğu durumlarda ise “iade işleminin tarafınızca gider pusulası düzenlenmek ve nihai tüketiciye imzalatılmak suretiyle gerçekleştirilmesi gerekmektedir” görüşünü bildirmiştir (Çanakkale Defterdarlığı, 20.11.2015 tarihli ve 47423198-105[229/2015-8]-23 sayılı özelge).
İnceleme raporlarında tüketici imzası şartı için bu özelgelere ve tebliğlere dayanılması mümkündür. Ancak bu görüşler, kanunda tüketici iadesine ilişkin bir hüküm bulunmadığı dönemde verilmiştir. 1 Kasım 2021 sonrasındaki iadelerde ise kanun, (b) bendiyle banka veya ödeme kuruluşu aracılığıyla yapılan iadeler için ayrı bir kural koymuştur. Bu dönemdeki iadeler bakımından eski idari görüşün, kanun metninin getirdiği bu kuralın önüne geçirilmemesi gerektiği düşünülmektedir.
İnceleme Raporundaki Gerekçeler ve Cevapları
| İnceleme raporunda ileri sürülebilecek gerekçe | Cevap |
|---|---|
| İadelerde tüketicinin imzasını taşıyan gider pusulası yoktur. | 1 Kasım 2021 sonrasında banka, ödeme kuruluşu veya PTT aracılığıyla yapılan iadelerde, VUK m.234’ün ikinci fıkrasındaki bilgileri içeren kurum belgesi gider pusulası yerine geçer; bu belge için tüketici imzası aranmaz. |
| Banka belgesinde malın cinsi, miktarı veya adres yer almamaktadır. | Bu durumda belgenin gider pusulası yerine geçip geçmediği tartışmalıdır ve özel usulsüzlük cezası riski doğabilir. Ödeme açıklamasındaki sipariş ve fatura numarası bilgileri bağlantılı belgelere atıf olarak ileri sürülebilir. Belge her durumda bedelin kime ve ne zaman iade edildiğini gösteren bir delildir; tarhiyat için iadenin gerçekleşmediğinin ayrıca tespiti gerekir. |
| İade bedelini satıcı değil pazaryeri ödemiştir. | (b) bendi tutarın kurumlar aracılığıyla iadesini arar, ödeme talimatını kimin verdiğine bakmaz. Gider pusulası yerine geçen belge bankanın veya yetkili ödeme kuruluşunun belgesidir; pazaryerinin kendi raporu bu nitelikte değilse delil olarak kullanılır. |
| Pazaryeri kayıtları satıcının kendi kayıtlarıdır. | Pazaryeri kayıtları satıcıdan bağımsız üçüncü kişi tarafından tutulur ve karşıt inceleme ile doğrulanabilir. VUK m.3’e göre gerçek mahiyet yemin hariç her türlü delille ispat edilebilir. |
| İdarenin özelgeleri tüketiciye imzalatılmış gider pusulasını şart koşmaktadır. | Bu özelgeler kanunda tüketici iadesine ilişkin hüküm bulunmadığı dönemde verilmiştir. 1 Kasım 2021 sonrasındaki iadelerde (b) bendi esas alınmalıdır. |
| İade edilen malın işletmeye girdiği gösterilmemiştir. | Bu, KDV m.35’in kanuni şartıdır ve satıcının karşılaması gerekir. Kargo iade teslim kaydı, stok giriş kaydı, defter kaydı ve beyanname ile iade edilen malın yeniden satışına ilişkin faturalar bu şartın ispatında kullanılmalıdır. |
İnceleme sonucunda tarhiyattan önce veya sonra başvurulabilecek yollar, örneğin tarhiyat öncesi uzlaşma, ayrı yazılarımızın konusudur. Kayıt dışı satış iddiasıyla yapılan tarhiyatlar ise e-ticaret vergi cezası ve kayıt dışı satış tarhiyatı yazımızda ele alınmıştır.
Sık Sorulan Sorular
Pazaryeri iadesinde gider pusulası tüketiciye imzalatılmak zorunda mı?
1 Kasım 2021 tarihinden sonraki iadelerde, iade bedeli banka, yetkili ödeme kuruluşu veya PTT aracılığıyla ödenmişse ve bu kurumun belgesi Vergi Usul Kanunu’nun 234. maddesinin ikinci fıkrasındaki bilgileri içeriyorsa, bu belge gider pusulası yerine geçer ve tüketici imzası aranmaz. Ödemenin banka üzerinden yapılması tek başına yeterli değildir. Bedel elden geri verilmişse kural olarak imzalı gider pusulası veya e-Arşiv faturanın imzalı iade bölümü gerekir; Gelir İdaresi Başkanlığının belirlediği mükellefler için öngörülen, ıslak imza yerine bilgi doğrulamasıyla düzenlenen e-Gider Pusulası imkanı saklıdır.
Banka dekontu gider pusulası yerine geçer mi?
Dekont, iade edilen malın cinsi ve miktarı, bedel, tarafların adı soyadı ve adresleri ile tarih bilgilerini içeriyorsa gider pusulası yerine geçer. Bu bilgilerin bir kısmı eksikse, ödeme açıklamasındaki sipariş veya fatura numarasıyla tamamlanıp tamamlanamayacağı tartışmalıdır; ödeme açıklamasına bu bilgilerin yazılması önerilir.
Pazaryerinin iade raporu gider pusulası yerine geçer mi?
Pazaryeri işleten şirket 6493 sayılı Kanun kapsamında yetkilendirilmiş bir ödeme kuruluşu değilse, kendi iade raporu kanunda sayılan kurum belgelerinden değildir. Gider pusulası yerine geçen belge, iadeye aracılık eden bankanın veya ödeme kuruluşunun belgesidir. Pazaryeri raporu ise iadenin gerçekleştiğini gösteren önemli bir delildir.
İade için gider pusulası düzenlenmezse ceza ne kadardır?
Vergi Usul Kanunu’nun 353. maddesinin (1) numaralı bendine göre 2026 yılında her belge için ilk tespitte 17.000 TL’den, sonraki tespitlerde Kanuna bağlı 2 sayılı cetveldeki tutarlardan az olmamak üzere belge tutarının %10’u oranında özel usulsüzlük cezası kesilir. Tek tespitte birden fazla belge eksikse her belge için ayrı ceza kesilir. Bir takvim yılında her belge türü için toplam ceza 17.000.000 TL’yi geçemez.
İade edilen malın KDV’si hangi şartla düzeltilir?
Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 35. maddesine göre iade edilen malın fiilen işletmeye girmiş olması ve bu girişin defter kayıtları ile beyannamede gösterilmesi şarttır. Düzeltme değişikliğin meydana geldiği dönemde yapılır.
Sonuç
1 Kasım 2021 sonrasında pazaryeri tarafından banka veya ödeme kuruluşu aracılığıyla yapılan tüketici iadelerinde, VUK m.234’ün beşinci fıkrasının (b) bendindeki bütün şartları taşıyan kurum belgesi için ayrıca tüketici imzası aranmaz; yalnız ödemenin banka üzerinden yapılmış olması bu sonucu doğurmaz. Bilgilerin belgede bulunması şartı kanunda açıktır; tartışmalı olan, eksik bilgilerin ödeme açıklamasındaki sipariş veya fatura numarasına atıfla karşılanıp karşılanamayacağıdır ve Bakanlık bu konuda bir düzenleme yapmış görünmemektedir. Bu nedenle satıcının iade ödemelerinin açıklamasını ikinci fıkradaki bilgileri karşılayacak şekilde düzenlemesi, her iadeyi sipariş, kargo, ödeme ve stok kayıtlarıyla eşleştiren bir liste hazırlaması ve inceleme sırasında belge eksikliğine ilişkin ceza tartışmasını iadenin gerçekliği tartışmasından ayrı yürütmesi yerinde olacaktır.
Bu yazı 15.11.2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuat, idarenin yayımlanmış özelgeleri ve erişilebilen yargı kararları esas alınarak hazırlanmıştır.
Kaynakça
Mevzuat
213 sayılı Vergi Usul Kanunu, m.3, m.227, m.234 (7338 sayılı Kanunla değişik ve değişiklikten önceki metinleri), m.353.
3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu, m.35.
7338 sayılı Vergi Usul Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, kabul tarihi 14.10.2021, Resmi Gazete 26.10.2021, sayı 31640, m.23, m.40, m.62.
İdari Düzenlemeler
385 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği, Resmi Gazete 01.08.2008, sayı 26954, bölüm 4.
509 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği, Resmi Gazete 19.10.2019, sayı 30923, bölüm IV.2.4.5 ve V.5.6 (Gelir İdaresi Başkanlığı güncel metni).
Katma Değer Vergisi Genel Uygulama Tebliği, Resmi Gazete 26.04.2014, sayı 28983, bölüm I/B-11.1 (Gelir İdaresi Başkanlığı güncel metni).
Özelgeler
Büyük Mükellefler Vergi Dairesi Başkanlığı, 09.09.2015 tarihli ve 64597866-105[229-2015]-20214 sayılı özelge.
Çanakkale Defterdarlığı Gelir Müdürlüğü, 20.11.2015 tarihli ve 47423198-105[229/2015-8]-23 sayılı özelge.
İstanbul Defterdarlığı Mükellef Hizmetleri Grup Müdürlüğü, 16.01.2024 tarihli ve 64597866-130[1]-1245 sayılı özelge.
İstanbul Vergi Dairesi Başkanlığı, 12.02.2015 tarihli ve 11395140-105[230-2012/VUK-1- . . .]–246 sayılı özelge.
İstanbul Vergi Dairesi Başkanlığı, 17.05.2023 tarihli ve E-62030549-120[94-2020/810]-551317 sayılı özelge.
Yargı Kararları
Danıştay 4. Daire, E.1998/265, K.1999/83, 28.01.1999.
Danıştay 9. Daire, E.2021/3241, K.2023/261, 14.02.2023.
Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu, E.2005/153, K.2005/271, 18.11.2005.
Yazar Hakkında
Av. Dr. Fatih ARAS, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi ile Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi İktisat Bölümünden mezun oldu. Ankara Üniversitesi Mali Hukuk Anabilim Dalında “Vergi Hukukunda Muhasebe Hilesi” konulu teziyle 2015 yılında yüksek lisansını, Marmara Üniversitesi Mali Hukuk Anabilim Dalında “Türk Vergi Sisteminde İnşaat Sektörünün Vergilendirilmesi” konulu teziyle 2021 yılında doktorasını tamamladı.
Maliye Bakanlığında altı yıl müfettiş olarak görev yaptı. Maliye Teftiş Kurulu ile Vergi Denetim Kurulunun Ankara Büyük Ölçekli Mükellefler Grup Başkanlığı ve Örtülü Sermaye, Transfer Fiyatlandırması ve Yurtdışı Kazançlar Grup Başkanlığında büyük ölçekli şirket ve holdinglerin vergi incelemelerinde yer aldı; tarhiyat öncesi uzlaşma komisyonlarında üye olarak çalıştı. Vergi müfettiş yardımcıları, maliye uzman yardımcıları ve vergi avukatlarına ders verdi. Özel sektörde mali işler koordinatörü, baş denetçi ve hukuk müşaviri olarak görev yaptı.
Halen Ankara Barosuna kayıtlı avukat ve mali müşavir olarak Aras Hukuk & Danışmanlık bürosunda vergi hukuku, vergi ceza hukuku ve vergi davaları alanında çalışmaktadır. Özgeçmişin tamamı Hakkımızda sayfasında yer almaktadır.









