Hak Ediş Damga Vergisi İadesi: Kentsel Dönüşümde Dörtte Üç

Özetle: Hak Ediş Damga Vergisi İadesi mümkün müdür? Cevap: Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı olarak ilan edilen bölgelerdeki yapım ihalelerinde EVET. 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 73. maddesinin altıncı fıkrası, bu alanlarda yıkılarak yeniden yapılacak münferit yapılarda damga vergisinin yalnızca dörtte bir oranında uygulanacağını öngörmektedir; oysa hak ediş ödemelerinden tipik olarak binde 9,48 oranı üzerinden tam damga vergisi kesilmektedir. Danıştay 9. Daire ve Vergi Dava Daireleri Kurulu, somut koşullar gerçekleştiğinde fazladan tahsil edilen damga vergisinin dörtte üçlük (%75) kısmının 213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun 118. maddesi kapsamında düzeltme-şikayet yoluyla iadesine karar vermektedir. Aşağıda 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu çerçevesi, 5393 m.73/6 muafiyetinin şartları, Muş Merkez Kale Mahallesi vakası (D9 E.2019/1917, K.2022/1484) ve VDDK içtihat çizgisi somut künyelerle ele alınmaktadır.

Hak Ediş Damga Vergisi Nedir ve Hangi Oran Uygulanır?

488 sayılı Damga Vergisi Kanunu’na ekli (1) sayılı Tablo’nun “IV. Makbuzlar ve diğer kâğıtlar” başlıklı bölümünün (1) numaralı fıkrasında, resmî daireler tarafından yapılan mal ve hizmet alımlarına ilişkin ödemeler (avans olarak yapılanlar dahil) nedeniyle, kişiler tarafından resmî dairelere verilen ve belli parayı ihtiva eden makbuz ve ibra senetleri ile bu ödemelerin resmî daireler nam ve hesabına, kişiler adına açılmış veya açılacak hesaplara nakledilmesini veya emir ve havalelerine tediyesini temin eden kâğıtların damga vergisine tabi tutulduğu belirtilmiştir.

Uygulanacak oran, ödeme tutarı üzerinden binde 9,48’dir. Bu oran, kamu yapım ihalelerinde aylık veya devre bazında düzenlenen hak ediş raporlarıyla yükleniciye ödenen tutarlar üzerinden, her hak ediş düzenlemesinde ayrı ayrı uygulanır. Hak ediş damga vergisi, ihale kararı ve sözleşme damga vergisinden ayrı bir vergi olup; sözleşmenin imzalanması anında değil, her hak ediş ödemesinin yapıldığı tarihte vergiyi doğuran olay gerçekleşir. Bu nedenle bir yıllık inşaat süresince onlarca hak ediş için ayrı ayrı damga vergisi tahsilatı söz konusudur.

5393 Sayılı Belediye Kanunu m.73/6 Hak Ediş Damga Vergisi İadesi Hangi Şartlarla Mümkündür?

5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 73. maddesinin altıncı fıkrası, Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı olarak ilan edilen alanlardaki uygulamalarda farklı bir vergi rejimi öngörmektedir. Fıkraya göre, kentsel dönüşüm ve gelişim proje alanı sınırları içerisinde yıkılarak yeniden yapılacak münferit yapılarda belediye tarafından yapım işi alımı veya satım işlemleri ile bu işlemler sonucunda lehe alınan paralar, banka ve sigorta muameleleri vergisinden; bu işlemler nedeniyle düzenlenen kâğıtlar ise damga vergisinin dörtte biri oranında damga vergisinden istisnadır.

Üç şart birlikte aranır. Birincisi, alanın 5393 sayılı Kanun’un 73. maddesi kapsamında Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı olarak ilan edilmesi gerekir; bu ilan Bakanlar Kurulu kararı veya yetkili merciin işlemiyle yapılır. İkincisi, yapılacak işin yıkılarak yeniden yapılacak münferit yapı niteliğinde olması aranır. Üçüncüsü, ihalenin Toplu Konut İdaresi Başkanlığı veya belediye tarafından yapılması gerekir. Üç şart gerçekleştiğinde, hak ediş ödemelerinden kesilen damga vergisinin yalnızca dörtte biri yasal olarak alınabilir; geri kalan dörtte üçlük kısım yasal dayanaktan yoksundur.

Muş Merkez Kale Mahallesi Vakası: Hak Ediş Damga Vergisi İadesi Nasıl Sağlandı?

Danıştay 9. Daire’nin E.2019/1917, K.2022/1484 sayılı kararı, Hak Ediş Damga Vergisi iadesinde 5393 sayılı Kanun’un m.73/6 hükmünün uygulanmasına ilişkin somut bir emsal sunar. Toplu Konut İdaresi Başkanlığı tarafından ihalesi yapılan Muş Merkez Kale Mahallesi Kentsel Dönüşüm Projesi 715 Adet Konut, 1 Adet Cami, 115 Adet Ticari Birim ile Altyapı ve Çevre Düzenlemesi İnşaatı İşi uhdesinde kalan davacıdan, on sekiz hak ediş üzerinden toplam 519.584,13 TL damga vergisi kesilmiştir. Davacı, alanın 5393 sayılı Kanun’un 73. maddesi kapsamında olduğu için damga vergisinin dörtte üçlük kısmının iadesi istemiyle düzeltme-şikayet yoluna başvurmuştur.

Daire kararında şu tespiti yapmıştır:

“Söz konusu alanın 21/10/2012 tarih 28448 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 2012/3810 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 73. maddesine göre ‘Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı’ olarak ilan edildiği… dava konusu olayda, 5393 sayılı Kanun’un 73. maddesinde öngörülen koşulların gerçekleşmesi nedeniyle, hak edişlerden kesinti suretiyle tahsil olunan 519.584,13-TL tutarındaki damga vergisinin dörtte üçlük kısmının düzeltme-şikayet hükümleri kapsamında vergilendirme hatası olarak değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.”

Aynı işe ilişkin ihale kararı ve sözleşme damga vergisi yönünden de paralel bir dava açılmış; Danıştay 9. Daire’nin 19/04/2022 tarih ve E.2019/5734, K.2022/1482 sayılı kararıyla 1.113.917,92 TL damga vergisinin dörtte üçüne isabet eden kısmının iadesine karar verilmiş ve davalı idarenin temyiz istemi reddedilmiştir.

Münferit Yapı Tanımı VDDK İçtihadında Nasıl Yorumlanır?

5393 sayılı Kanun’un 73. maddesinin altıncı fıkrasındaki “yıkılarak yeniden yapılacak münferit yapılar” tanımı, Vergi Dava Daireleri Kurulu kararlarında tartışmalıdır. Kurul’un E.2023/76, K.2023/365; E.2024/242, K.2024/886; E.2024/104, K.2024/885 ve E.2023/462, K.2024/884 sayılı kararlarında, münferit yapı tanımı ile altyapı/çevre düzenlemesi gibi unsurların ilişkisinin yorum gerektirdiği kabul edilmiş; düzeltme-şikayet kapsamı dışında bırakılmıştır.

Buna karşılık Kurul’un E.2022/812, K.2023/363 ve E.2022/1065, K.2023/364 sayılı kararlarında, somut olayda alanın Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı olarak ilan edildiği ve yıkım sonrası yeni yapı yapıldığı somut belgelerle ortaya konulduğunda dörtte üçlük kısmın iadesi gerektiği kabul edilmiştir. Bu görüş ayrılığı, mükellef bakımından dava açma stratejisinde belirleyicidir. Münferit yapı tanımının somut olayda hangi unsurlarla doldurulduğunun ihale ilanı, idari şartname, sözleşme ve proje belgelerine atıfla net olarak ortaya konulması, davanın seyrini belirleyen temel etken olmaktadır.

Hak Ediş Damga Vergisi İadesinde Sözleşmenin Feshi Tarihi Önemli mi?

Hak ediş damga vergisinde vergiyi doğuran olay, her hak ediş raporunun düzenlendiği ve ödemenin yapıldığı tarihte ayrı ayrı oluşur. Bu nedenle sözleşmenin feshi durumunda fesih tarihinden sonra düzenlenen hak ediş bulunmadığından, fesih tarihinden sonraki dönem için zaten damga vergisi doğmaz. Fesh tarihinden önceki dönemde düzenlenen hak edişlerden kesilen damga vergisi, ancak 5393 sayılı Kanun’un m.73/6 hükmü gibi özel bir muafiyet veya istisna hükmü uyarınca iade kapsamına girer.

Bu husus, sözleşme feshinde damga vergisi ve karar pulu iadesi ile farklı bir hukuki çerçeveye işaret eder. Sözleşme damga vergisi tek bir kâğıt için bir kez tahsil edilirken, hak ediş damga vergisi her ödeme için ayrı ayrı uygulanır. Dolayısıyla feshe bağlı vergi alacağının yokluğu argümanı sözleşme damga vergisi için işlerken, hak ediş damga vergisi için doğrudan işlemez. Hak ediş damga vergisi iadesinde her bir hak ediş ödemesi tek başına vergiyi doğuran olay olarak değerlendirilir; her ödeme için 5393 m.73/6’da öngörülen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediği ayrı ayrı incelenir.

Hak Ediş Damga Vergisi İadesinde Hangi Yol İzlenmeli?

Hak ediş damga vergisi iadesi için iki yol vardır. Birinci yol, her bir hak ediş ödemesinden yapılan damga vergisi kesintisinin tebliğinden itibaren 30 günlük süre içinde vergi mahkemesinde açılacak iptal ve iade davasıdır. Birden fazla hak ediş varsa her birine ilişkin ayrı ayrı dava açılabileceği gibi, hâlen süresi devam eden hak edişler için tek bir dava ile toplam tutar üzerinden talepte bulunulabilir. Süre kaçırılmışsa, ikinci yol olarak VUK 126. maddesi uyarınca beş yıllık düzeltme zamanaşımı süresi içinde önce vergi dairesine düzeltme başvurusu, reddi üzerine Hazine ve Maliye Bakanlığı’na VUK 124. maddesi uyarınca şikayet başvurusu yapılır.

Dilekçede atfedilecek temel belgeler şunlardır: (i) alanın Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı olarak ilan edildiğine dair Bakanlar Kurulu kararı veya yetkili merci kararının Resmî Gazete’de yayımlanan ilanı; (ii) Toplu Konut İdaresi veya belediye ile davacı arasında imzalanan sözleşme; (iii) hak ediş raporları ve damga vergisi kesintisinin gösterildiği belgeler; (iv) işin niteliğinin yıkılarak yeniden yapılacak münferit yapı olduğunu somut olarak ortaya koyan proje ve teknik şartnameler. Danıştay 9. Daire’nin Muş Merkez Kale Mahallesi kararı ile Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun E.2022/812, K.2023/363 ve E.2022/1065, K.2023/364 sayılı kararları emsal olarak gösterilmelidir. Faiz talebi VUK 112/4 tecil faizi esasına göre formüle edilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Hak ediş damga vergisi oranı kaçtır?

488 sayılı Damga Vergisi Kanunu’na ekli (1) sayılı Tablo’nun IV/1 fıkrası uyarınca hak ediş ödemeleri için binde 9,48 oranında damga vergisi uygulanır. Resmî dairelere yapılan mal ve hizmet alımlarına ilişkin ödemeler bu kapsamdadır.

Kentsel dönüşüm alanlarında hak ediş damga vergisi neden dörtte bir oranında uygulanır?

5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 73. maddesinin altıncı fıkrası, Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı olarak ilan edilen bölgelerde yıkılarak yeniden yapılacak münferit yapılarda damga vergisinin dörtte bir oranında uygulanacağını öngörmektedir. Bu hükümle damga vergisi yükünün dörtte üçü kanun gereği kaldırılmıştır.

Hak ediş damga vergisi iadesi için hangi belgeler gerekir?

Alanın Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı olarak ilan edildiğine dair Bakanlar Kurulu kararı veya yetkili merci kararı, sözleşme, hak ediş raporları, damga vergisi kesintisinin gösterildiği belgeler ve işin münferit yapı niteliği taşıdığını gösteren proje belgeleri gereklidir.

Vergi Dava Daireleri Kurulu münferit yapı tanımını nasıl değerlendiriyor?

Vergi Dava Daireleri Kurulu kararları arasında görüş farklılığı vardır. Bazı kararlarda münferit yapı tanımı ile altyapı/çevre düzenlemesi unsurlarının ilişkisinin yorum gerektirdiği kabul edilerek düzeltme-şikayet kapsamı dışında bırakılmış; diğerlerinde alan ilanı ve somut yapı niteliği belgelendiğinde dörtte üçlük iadenin kabul edildiği görülmektedir.

Hak ediş damga vergisinde sözleşmenin feshi sonucu değiştirir mi?

Hayır. Hak ediş damga vergisinde vergiyi doğuran olay her hak ediş ödemesinin yapıldığı tarihte ayrı ayrı oluşur. Sözleşmenin feshinden sonra düzenlenen hak ediş bulunmadığından zaten damga vergisi doğmaz. Fesih öncesi hak edişlerden kesilen damga vergisinin iadesi ancak 5393 m.73/6 gibi özel istisna hükümleri uyarınca mümkündür.

Sonuç

Hak Ediş Damga Vergisi, kamu yapım ihalelerinde her hak ediş ödemesi üzerinden binde 9,48 oranında ayrı ayrı tahsil edilen ve yıllar içinde önemli tutarlara ulaşan bir vergi yüküdür. Kentsel Dönüşüm ve Gelişim Proje Alanı olarak ilan edilen bölgelerdeki yapım ihalelerinde 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 73. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca dörtte bir oranı uygulanır; fazladan tahsil edilen dörtte üçlük kısım Danıştay içtihadıyla düzeltme-şikayet yoluyla iade edilebilir. Pratik açıdan, alanın Kentsel Dönüşüm Proje Alanı olarak ilan edildiğine dair Bakanlar Kurulu kararı, işin münferit yapı niteliği ve hak ediş raporlarının somut belgelerle ortaya konulması başvurunun başarısını belirler. Mevzuatın güncel hâli için 5393 sayılı Belediye Kanunu ile birlikte değerlendirildiğinde, dörtte bir oranı muafiyeti yükleniciye ciddi bir vergi avantajı sağlamaktadır.