TTK Madde 55: Haksız Rekabet Halleri

Haksız rekabet, piyasada dürüst ve serbest rekabetin işleyişini bozan; rakipleri, müşterileri veya tüm ekonomik düzeni zarara uğratan hukuka aykırı eylemler bütünüdür. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 55’inci maddesi, dürüstlük kuralına aykırılık oluşturan haksız rekabet hâllerini altı bent hâlinde saymıştır. Bu bentlerin ortak paydası, ticarette dürüst ve bozulmamış rekabetin korunmasına ilişkin TTK m.54’teki genel ilkedir.

Özetle: TTK m.55, haksız rekabetin “başlıca hâllerini” belirleyen bir çerçeve normdur. Yanıltıcı reklamlar ve kötüleme (bent a), sözleşmeyi ihlale yöneltme (bent b), başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma (bent c), üretim ve iş sırlarını ifşa etme (bent d), iş şartlarına uymama (bent e) ve haksız genel işlem şartları kullanma (bent f) bu hâllerin başlıcalarıdır. Madde, haksız rekabet iddiasıyla açılacak tespit, men ve tazminat davalarının temel dayanağını oluşturur.

TTK Madde 55 Metni

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu‘nun 55. maddesinin yürürlükteki metni şöyledir:

MADDE 55- (1) Aşağıda sayılan hâller haksız rekabet hâllerinin başlıcalarıdır: a) Dürüstlük kuralına aykırı reklamlar ve satış yöntemleri ile diğer hukuka aykırı davranışlar ve özellikle; 1. Başkalarını veya onların mallarını, iş ürünlerini, fiyatlarını, faaliyetlerini veya ticari işlerini yanlış, yanıltıcı veya gereksiz yere incitici açıklamalarla kötülemek, 2. Kendisi, ticari işletmesi, işletme işaretleri, malları, iş ürünleri, faaliyetleri, fiyatları, stokları, satış kampanyalarının biçimi ve iş ilişkileri hakkında gerçek dışı veya yanıltıcı açıklamalarda bulunmak veya aynı yollarla üçüncü kişiyi rekabette öne geçirmek, 3. Paye, diploma veya ödül almadığı hâlde bunlara sahipmişçesine hareket ederek müstesna yeteneğe malik bulunduğu zannını uyandırmaya çalışmak veya buna elverişli doğru olmayan meslek adları ve sembolleri kullanmak, 4. Başkasının malları, iş ürünleri, faaliyetleri veya işleri ile karıştırılmaya yol açan önlemler almak, 5. Kendisini, mallarını, iş ürünlerini, faaliyetlerini, fiyatlarını, gerçeğe aykırı, yanıltıcı, rakibini gereksiz yere kötüleyici veya gereksiz yere onun tanınmışlığından yararlanacak şekilde; başkaları, malları, iş ürünleri veya fiyatlarıyla karşılaştırmak ya da üçüncü kişiyi benzer yollardan öne geçirmek, 6. Seçilmiş bazı malları, iş ürünlerini veya faaliyetleri birden çok kere tedarik fiyatının altında satışa sunmak, bu sunumları reklamlarında özellikle vurgulamak ve bu şekilde müşterilerini, kendisinin veya rakiplerinin yeteneği hakkında yanıltmak; şu kadar ki, satış fiyatının, aynı çeşit malların, iş ürünlerinin veya faaliyetlerinin benzer hacimde alımında uygulanan tedarik fiyatının altında olması hâlinde yanıltmanın varlığı karine olarak kabul olunur; davalı, gerçek tedarik fiyatını ispatladığı takdirde bu fiyat değerlendirmeye esas olur, 7. Müşteriyi ek edimlerle sunumun gerçek değeri hakkında yanıltmak, 8. Müşterinin karar verme özgürlüğünü özellikle saldırgan satış yöntemleri ile sınırlamak, 9. Malların, iş ürünlerinin veya faaliyetlerin özelliklerini, miktarını, kullanım amaçlarını, yararlarını veya tehlikelerini gizlemek ve bu şekilde müşteriyi yanıltmak, 10. Taksitle satım sözleşmelerine veya buna benzer hukuki işlemlere ilişkin kamuya yapılan ilanlarda unvanını açıkça belirtmemek, peşin veya toplam satış fiyatını veya taksitle satımdan kaynaklanan ek maliyeti Türk Lirası ve yıllık oranlar üzerinden belirtmemek, 11. Tüketici kredilerine ilişkin kamuya yapılan ilanlarda unvanını açıkça belirtmemek veya kredilerin net tutarlarına, toplam giderlerine, efektif yıllık faizlerine ilişkin açık beyanlarda bulunmamak, 12. İşletmesine ilişkin faaliyetleri çerçevesinde, taksitle satım veya tüketici kredisi sözleşmeleri sunan veya akdeden ve bu bağlamda sözleşmenin konusu, fiyatı, ödeme şartları, sözleşme süresi, müşterinin cayma veya fesih hakkına veya kalan borcu vadeden önce ödeme hakkına ilişkin eksik veya yanlış bilgiler içeren sözleşme formülleri kullanmak. b) Sözleşmeyi ihlale veya sona erdirmeye yöneltmek; özellikle; 1. Müşterilerle kendisinin bizzat sözleşme yapabilmesi için, onları başkalarıyla yapmış oldukları sözleşmelere aykırı davranmaya yöneltmek, 2. Üçüncü kişilerin işçilerine, vekillerine ve diğer yardımcı kişilerine, haketmedikleri ve onları işlerinin ifasında yükümlülüklerine aykırı davranmaya yöneltebilecek yararlar sağlayarak veya önererek, kendisine veya başkalarına çıkar sağlamaya çalışmak, 3. İşçileri, vekilleri veya diğer yardımcı kişileri, işverenlerinin veya müvekkillerinin üretim ve iş sırlarını ifşa etmeye veya ele geçirmeye yöneltmek, 4. Onunla kendisinin bu tür bir sözleşme yapabilmesi için, taksitle satış, peşin satış veya tüketici kredisi sözleşmesi yapmış olan alıcının veya kredi alan kişinin, bu sözleşmeden caymasına veya peşin satış sözleşmesi yapmış olan alıcının bu sözleşmeyi feshetmesine yöneltmek. c) Başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma; özellikle; 1. Kendisine emanet edilmiş teklif, hesap veya plan gibi bir iş ürününden yetkisiz yararlanmak, 2. Üçüncü kişilere ait teklif, hesap veya plan gibi bir iş ürününden, bunların kendisine yetkisiz olarak tevdi edilmiş veya sağlanmış olduğunun bilinmesi gerektiği hâlde, yararlanmak, 3. Kendisinin uygun bir katkısı olmaksızın başkasına ait pazarlanmaya hazır çalışma ürünlerini teknik çoğaltma yöntemleriyle devralıp onlardan yararlanmak. d) Üretim ve iş sırlarını hukuka aykırı olarak ifşa etmek; özellikle, gizlice ve izinsiz olarak ele geçirdiği veya başkaca hukuka aykırı bir şekilde öğrendiği bilgileri ve üretenin iş sırlarını değerlendiren veya başkalarına bildiren dürüstlüğe aykırı davranmış olur. e) İş şartlarına uymamak; özellikle kanun veya sözleşmeyle, rakiplere de yüklenmiş olan veya bir meslek dalında veya çevrede olağan olan iş şartlarına uymayanlar dürüstlüğe aykırı davranmış olur. f) Dürüstlük kuralına aykırı işlem şartları kullanmak. Özellikle yanıltıcı bir şekilde diğer taraf aleyhine; 1. Doğrudan veya yorum yoluyla uygulanacak kanuni düzenlemeden önemli ölçüde ayrılan, veya 2. Sözleşmenin niteliğine önemli ölçüde aykırı haklar ve borçlar dağılımını öngören, önceden yazılmış genel işlem şartlarını kullananlar dürüstlüğe aykırı davranmış olur.

TTK Madde 55 Gerekçesi

Maddenin kanun gerekçesinde şu açıklamalara yer verilmiştir:

“Tasarının 54 üncü maddesi anlamında dürüstlük kuralına özellikle aykırı sayılan haksız rekabet eylemleri 55 inci maddede 1986 tarihli İsviçre Haksız Rekabet Kanununun 3 ilâ 8 inci maddelerine uygun olarak altı kategori halinde düzenlenmiştir. Bu kategoriler dürüstlük kurallarına aykırı davranışların veya ticarî uygulamaların, yüksek yargı kararlarına göre en çok rastlanılan halleri, görünüş şekilleridir. Dürüstlük kurallarına aykırılığın somut örnekleri olan bu kategoriler sınırlı sayıda değildir. Tasarının 54 üncü maddesinin ikinci fıkrası hükmüne giren ancak 55 inci maddede sayılmamış bulunan bir hâl de haksız rekabet oluşturur. Özel olarak sayılan kategorilerden birine giren bir somut olay kanunen haksız rekabet oluşturmaz. Çünkü, önce kategorinin kapsamında bulunup bulunmadığı yorumu gerektirir. Söz konusu altı kategori şöyle sıralanabilir: (1) dürüstlük kurallarına aykırı reklâm ve satış 17 yöntemleri ve diğer hukuka aykırı davranışlar, (2) sözleşmeyi ihlâle ve sona erdirmeye yöneltmeler, (3) başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanma, (4) üretim ve iş sırlarını hukuka aykırı olarak ifşa etme, (5) iş şartlarına uymama ve (6) dürüstlük kurallarına aykırı işlem şartları kullanma. (…)”

Haksız rekabet nedir? TTK m.54 ile ilişkisi

Haksız rekabet, TTK m.54 uyarınca, rakipler arasında veya tedarik edenlerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı veya dürüstlük kuralına aykırı diğer davranışlar ile ticari uygulamalardır. Haksız rekabetin genel ilkesini belirleyen m.54’e göre, bu kısım hükümlerinin amacı bütün katılanların menfaatine dürüst ve bozulmamış rekabetin sağlanmasıdır. TTK m.55 ise bu genel ilkeyi somutlaştıran ve başlıca hâlleri örnekleyen özel normdur. İki madde arasındaki ilişki, genel-özel hüküm ilişkisidir: m.55’te yer almayan bir davranış, m.54’teki genel ölçüte göre de haksız rekabet oluşturabilir.

Bent (a): Yanıltıcı reklamlar, kötüleme ve saldırgan satış yöntemleri

TTK m.55/1-(a), haksız rekabetin en sık karşılaşılan biçimlerini düzenlemektedir. Bu bent kapsamında değerlendirilen başlıca davranışlar şunlardır:

Kötüleme (m.55/1-a/1): Rakibi veya onun mal ve hizmetlerini yanlış, yanıltıcı ya da gereksiz yere incitici açıklamalarla küçük düşürmek haksız rekabet oluşturur. Gerçek olmakla birlikte gereksiz yere incitici olan açıklamalar da bu kapsamdadır.

Yanıltıcı öz-tanıtım (m.55/1-a/2): İşletme, ürün veya hizmetler hakkında gerçek dışı ya da yanıltıcı açıklama yapmak ya da bu yolla üçüncü kişiyi rekabette öne geçirmek yasaktır.

Karşılaştırmalı reklam (m.55/1-a/5): Gerçeğe aykırı, yanıltıcı ya da rakibi gereksiz yere kötüleyici biçimde karşılaştırma yapmak haksız rekabettir. Buna karşılık doğru ve dürüst karşılaştırmalı reklamlar TTK ile yasaklanmamıştır.

Maliyet altı satış (m.55/1-a/6): Seçilmiş bazı malları birden çok kez tedarik fiyatının altında satışa sunmak ve bunu reklam konusu yaparak müşterileri rakiplerin ya da kendi yeteneği konusunda yanıltmak haksız rekabet sayılır. Kanun, satış fiyatının tedarik fiyatının altında kalması hâlinde yanıltmanın var olduğunu karine olarak kabul etmiş; ispat yükünü davalıya yüklemiştir.

Saldırgan satış yöntemleri (m.55/1-a/8): Müşterinin karar verme özgürlüğünü kısıtlayan saldırgan satış teknikleri —yoğun baskı, yanıltma, yıldırma— bu bent kapsamında haksız rekabet oluşturur.

Bent (b): Sözleşmeyi ihlale yöneltme

Bir rakibin müşterilerini, işçilerini veya yardımcılarını başkalarıyla yaptıkları sözleşmelere aykırı davranmaya yöneltmek haksız rekabettir. Bu bendin en sık uygulamasını, başka bir işverenin işçisini üretim veya ticaret sırlarını ifşa etmesi için kışkırtmak oluşturur (m.55/1-b/3). İşçi devşirme faaliyetinin kendisi tek başına haksız rekabet değildir; ancak rakibe ait sırların ele geçirilmesi amacıyla yürütülmesi bu kapsamda değerlendirilir.

Bent (c): Başkasının iş ürününden yetkisiz yararlanma

Teklif, hesap, proje veya plan gibi iş ürünlerinden yetkisiz olarak yararlanmak haksız rekabet oluşturur. Bu bent, fikri mülkiyet hukukunun kapsadığı eserlerin yanı sıra henüz tescil edilmemiş ya da tescile konu olmayan ticari çalışma ürünlerini de güvence altına almaktadır. Özellikle ihale süreçlerinde rakibin teklifine yasadışı yollarla ulaşmak ve bu teklifi kendi teklifinin oluşturulmasında kullanmak bu bent kapsamında değerlendirilir.

Bent (d): Üretim ve iş sırlarını ifşa etme

Gizlice veya izinsiz ele geçirilen ya da başkaca hukuka aykırı bir yolla öğrenilen üretim ve iş sırlarının değerlendirilmesi veya başkalarına bildirilmesi haksız rekabet oluşturur. Bu bendin koruduğu bilgiler arasında; üretim formülleri, müşteri listeleri, fiyatlandırma stratejileri, tedarikçi bilgileri, pazarlama planları ve yazılım kodu gibi ticari değer taşıyan tüm gizli bilgiler sayılabilir. Bilginin “sır” niteliği taşıması için gizli tutulmaya çalışılması ve ticari değerinin bulunması yeterlidir.

Bent (e): İş şartlarına uymama

Kanun veya sözleşmeyle rakiplere de yüklenmiş olan ya da bir meslek dalında veya çevrede olağan olan iş şartlarına uymayanlar dürüstlüğe aykırı davranmış sayılır. Bu bent, rekabette eşit koşulların sağlanmasını amaçlar: rakiplere de uygulanabilecek kurallara uymayarak rekabet avantajı elde etmek, elde edilen fiyat ya da maliyet avantajını haksız biçimde kullanmak bu kapsamdadır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, maliyet altı fiyatla ekmek satışını bu bent kapsamında haksız rekabet olarak nitelendirmiştir.

Bent (f): Haksız genel işlem şartları

Yanıltıcı biçimde karşı taraf aleyhine kanuni düzenlemeden önemli ölçüde ayrılan ya da sözleşmenin niteliğine önemli ölçüde aykırı haklar ve borçlar dağılımı öngören önceden yazılmış genel işlem şartları kullanmak haksız rekabet oluşturur. Bu hüküm, özellikle tüketicilere yönelik standart sözleşme uygulamalarında işletici lehine dengeyi bozan ağır koşulları düzenler.

Haksız rekabetle ilgili Yargıtay kararları

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, haksız rekabet davalarında TTK m.55’i geniş çerçevede uygulamakta; somut olayın hangi bentte karşılık bulduğunu titizlikle belirlemeyi aramaktadır.

Karar 1 — Maliyet altı satış (ONAMA): Yargıtay 11. HD, 2021/454 E. – 2022/4323 K. sayılı ve 01.06.2022 tarihli kararında, Sakarya Kaynarca ilçesinde sektörün belirlediği ekmek fiyatının (1,50 TL) altında (1,00 TL’ye) ekmek satan davalının eyleminin TTK m.55/1-(e) kapsamında haksız rekabet oluşturduğuna ilişkin Bölge Adliye Mahkemesi kararını onamıştır. Gerekçe şöyledir: “…dosya kapsamına göre saptanan somut uyuşmazlık bakımından uygulanması gereken hukuk kurallarına aykırı bir yön olmadığı gibi HMK’nın 369/1. ve 371. maddelerinin uygulanmasını gerektirici nedenlerin de bulunmamasına göre usul ve yasaya uygun Bölge Adliye Mahkemesi kararının onanmasına karar vermek gerekmiştir.” İstinaf aşamasında ise mahkeme, “davalının eyleminin TTK’nın 55-(1)-e) maddesi anlamında haksız rekabet oluşturduğu” sonucuna varmıştır.

Karar 2 — Yetkisiz belgelendirme faaliyeti (BOZMA): Yargıtay 11. HD, 2020/1656 E. – 2022/924 K. sayılı ve 09.02.2022 tarihli kararında, yetkisi olmadan “Hizmet Yeri Yeterlilik Belgesi” düzenleyen davalı şirketin eyleminin TTK m.55 kapsamında haksız rekabet oluşturup oluşturmayacağını değerlendirmiştir. Daire, eksik inceleme gerekçesiyle kararı bozmuş ve şu tespite yer vermiştir: “4457 sayılı Kanun’da 2012 yılında 6337 sayılı Kanun ile ve 2019 yılında 7161 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikler de gözetilerek dava tarihi itibariyle söz konusu yasa değişikliklerinin ve TÜRKAK tarafından akredite edilen davalının yetki alanının değerlendirilmesi ve bu kapsamda davalı tarafından düzenlenmiş olan tüm hizmet yeri yeterlilik belgelerinin incelenerek davalı eylemlerinin haksız rekabet teşkil edip etmeyeceğinin belirlenmesi gerekirken, eksik incelemeye dayalı bilirkişi raporlarına itibar edilerek yazılı şekilde karar verilmesi doğru olmamış, bozmayı gerektirmiştir.”

Haksız rekabette davalar ve hukuki sonuçlar

TTK m.55 kapsamında haksız rekabet hâlinin varlığı tespit edildiğinde, TTK m.56 uyarınca çeşitli hukuki yollara başvurulabilir. Menfaati zarar gören kişi; fiilin haksız olduğunun tespitini, haksız rekabetin men’ini, maddi durumun ortadan kaldırılmasını ve yanıltıcı beyanların düzeltilmesini talep edebilir. Bunlara ek olarak, kusur varsa maddi tazminat ve manevi tazminat da istenebilir. Tespit, men ve ortadan kaldırma davalarını açma hakkı; zarar gören rakiplerin yanı sıra müşterileri ve ilgili meslek kuruluşlarını da kapsamaktadır.

Zamanaşımı bakımından (TTK m.60) söz konusu davalar, hakkın doğumunu öğrenme tarihinden itibaren bir yıl ve her hâlde hakkın doğumundan itibaren üç yıl içinde açılmalıdır. Haksız rekabet fiili aynı zamanda ceza kanunu kapsamında daha uzun zamanaşımına tabi bir suç oluşturuyorsa bu süre hukuk davası için de geçerlidir.

Cezai sorumluluk açısından, TTK m.62 uyarınca m.55’teki haksız rekabet fiillerinden birini kasten işleyenler iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılabilir. Bu cezai yaptırım, şikâyete bağlı olup ilgililerin şikâyeti üzerine uygulanır.

Haksız rekabet davasında ispat

Haksız rekabet davasında kural olarak ispat yükü davacıdadır: haksız rekabet hâlinin varlığını iddia eden taraf bunu kanıtlamak durumundadır. Bununla birlikte TTK m.55/1-(a)/6, maliyet altı satış hâlinde ispat yükünü davacı lehine tersine çevirmektedir: satış fiyatının tedarik fiyatının altında olduğunun ispatlanması hâlinde yanıltmanın varlığı karine kabul edilmekte; aksini ispat yükü davalıya düşmektedir.

Sık Sorulan Sorular

TTK m.55 kapsamında haksız rekabet hangi halleri kapsar?

TTK m.55, haksız rekabetin başlıca hallerini altı bent halinde düzenler: (a) yanıltıcı reklamlar, kötüleme ve saldırgan satış yöntemleri; (b) sözleşmeyi ihlale yöneltme; (c) başkasının iş ürününden yetkisiz yararlanma; (d) üretim ve iş sırlarını hukuka aykırı biçimde ifşa etme; (e) iş şartlarına uymama; (f) dürüstlük kuralına aykırı genel işlem şartları kullanma. Liste sınırlı sayı değildir; bu bentlerde yer almayan bir davranış da TTK m.54’teki genel ölçüte göre haksız rekabet oluşturabilir.

Rakibi kötülemek her zaman haksız rekabet midir?

Hayır. TTK m.55/1-(a)/1 uyarınca rakibi yanlış, yanıltıcı veya gereksiz yere incitici açıklamalarla kötülemek haksız rekabet oluşturur. Doğru ve ölçülü eleştiriler bu kapsamda değerlendirilemez. Ancak gerçek olmakla birlikte gereksiz yere incitici olan açıklamalar da haksız rekabet sayılır.

Maliyet altında satış yapmak haksız rekabet midir?

Tek seferlik maliyet altı satış kural olarak haksız rekabet oluşturmaz. TTK m.55/1-(a)/6 uyarınca seçilmiş bazı malların birden çok kez tedarik fiyatının altında satışa sunulması, bu sunumun reklamlarda özellikle vurgulanması ve bunun sonucunda müşterilerin yanıltılması hâlinde haksız rekabetten söz edilir. Kanun, satış fiyatının tedarik fiyatının altında kalması hâlinde yanıltmanın var olduğunu karine kabul etmektedir.

Haksız rekabet davasında zamanaşımı süresi ne kadardır?

TTK m.60 uyarınca haksız rekabet davaları, hakkın doğumunu öğrenme tarihinden itibaren bir yıl ve her hâlde hakkın doğumundan itibaren üç yıl içinde açılmalıdır. Haksız rekabet fiili aynı zamanda ceza kanunu kapsamında daha uzun zamanaşımına tabi bir suç oluşturuyorsa bu süre hukuk davası için de geçerlidir.

Haksız rekabette cezai yaptırım var mıdır?

Evet. TTK m.62 uyarınca m.55’teki haksız rekabet fiillerinden birini kasten işleyenler iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılabilir. Bu yaptırım şikâyete bağlıdır; ilgililerin şikâyeti üzerine uygulanır.

Sonuç

TTK m.55, haksız rekabet hukukunun omurgasını oluşturan; ticarette dürüstlük ilkesinin ihlâlini geniş ve örnekleyici biçimde düzenleyen temel bir maddedir. Yanıltıcı reklamdan ticari sırların ifşasına, sözleşme ihlâline yöneltmeden yetersiz bilgi içeren genel işlem şartı kullanmaya kadar uzanan geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Bu kadar geniş bir kapsama karşın liste sınırlı sayı (numerus clausus) değildir; maddenin saymadığı durumlar, TTK m.54’teki dürüstlük ilkesine aykırılık genel ölçütü üzerinden değerlendirilebilir. Bir rekabet eyleminin bu madde kapsamına girip girmediğinin tespiti, somut olay analizi ve uzman hukuki destek gerektirmektedir.