İçerik Başlıkları
Ticari işlemlerde borçlu, sözleşmede kararlaştırılan tarihte veya ödeme süresinde borcunu ödemezse, kural olarak ayrıca ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer ve ticari temerrüt faizi işlemeye başlar. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1530’uncu maddesi, özellikle mal ve hizmet tedariki sözleşmelerinde geç ödemeye karşı tedarikçiyi koruyan ayrıntılı bir rejim öngörür.
Özetle: Ticari işletmeler arasında mal ve hizmet tedarikinde borçlu, sözleşmede öngörülen tarihte veya ödeme süresinde ödeme yapmazsa ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer (TTK m.1530/2). Sözleşmede faiz oranı belirlenmemişse uygulanacak ticari temerrüt faizi, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın bu konuda ilan ettiği orana bağlıdır ve kanunda asgari sınırlar öngörülmüştür. Ödeme süresi ve faizi tedarikçi aleyhine ağır biçimde sınırlandıran sözleşme hükümleri geçersiz sayılabilir.
TTK Madde 1530 Metni
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu‘nun 1530’uncu maddesinin yürürlükteki metni şöyledir:
MADDE 1530- (1) Aksine bir hüküm bulunmadığı takdirde, ticari hükümlerle yasaklanmış işlemler ve şartlar batıldır. Ancak, sözleşme uyarınca yerine getirilmesi gereken edimler için kanunun veya yetkili makamların koymuş olduğu en yüksek sınırı aşan sözleşmeler en yüksek sınır üzerinden yapılmış sayılır; sınırı aşan edimler hata ile yerine getirilmiş olmasa bile, geri alınır. Bu sınırlarda, Türk Borçlar Kanununun 27 nci maddesinin ikinci fıkrasının ikinci cümlesi uygulanmaz.
(2) Ticari işletmeler arasında mal ve hizmet tedariki amacıyla yapılan işlemlerde, alacaklı, kanundan veya sözleşmeden doğan tedarik borcunu yerine getirmiş olmasına rağmen, borçlu, gecikmeden sorumlu tutulamayacağı hâller hariç, sözleşmede öngörülmüş bulunan tarihte veya belirtilen ödeme süresinde borcunu ödemezse, ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer.
(3) Mütemerrit borçlunun alacaklısı sözleşmede öngörülen tarihten ya da ödeme süresinin sonunu takip eden günden itibaren, şart edilmemiş olsa bile faize hak kazanır.
(4) Sözleşmede ödeme günü veya süresi belirtilmemişse veya belirtilen süre beşinci fıkraya aykırı ise, borçlu aşağıdaki sürelerin sonunda ihtara gerek kalmaksızın mütemerrit sayılır ve alacaklı faize hak kazanır: a) Faturanın veya eş değer ödeme talebinin borçlu tarafından alınmasını takip eden otuz günlük sürenin sonunda. b) Faturanın veya eş değer ödeme talebinin alınma tarihi belirsizse mal veya hizmetin teslim alınmasını takip eden otuz günlük sürenin sonunda. c) Borçlu faturayı veya eş değer ödeme talebini mal veya hizmetin tesliminden önce almışsa, mal veya hizmetin teslim tarihini takip eden otuz günlük sürenin sonunda. d) Kanunda veya sözleşmede, mal veya hizmetin kabul veya gözden geçirme usulünün öngörüldüğü hâllerde, borçlu, faturayı veya eş değer ödeme talebini, kabul veya gözden geçirmenin gerçekleştiği tarihte veya bu tarihten daha önce almışsa, bu tarihten sonraki otuz günlük sürenin sonunda; şu kadar ki, kabul veya gözden geçirme için sözleşmede öngörülen süre, mal veya hizmetin alınmasından itibaren otuz günü aşıyor ve bu durum alacaklının aleyhine ağır bir haksızlık oluşturuyorsa, kabul veya gözden geçirme süresi mal veya hizmetin alınmasından itibaren otuz gün olarak kabul edilir.
(5) Sözleşmede öngörülen ödeme süresi, faturanın veya eş değer ödeme talebinin veya mal veya hizmetin alındığı veya mal veya hizmetin gözden geçirme ve kabul usulünün tamamlandığı tarihten itibaren en fazla altmış gün olabilir. Şu kadar ki, alacaklı aleyhine ağır bir haksız durum yaratmamak koşuluyla ve açıkça anlaşmak suretiyle taraflar daha uzun bir süre öngörebilirler. Ancak alacaklının küçük yahut orta ölçekli işletme (KOBİ) veya tarımsal ya da hayvansal üretici olduğu veya borçlunun büyük ölçekli işletme sıfatını taşıdığı hâllerde, ödeme süresi, altmış günü aşamaz.
(6) Gecikme faizi ödenmeyeceğini veya ağır derecede haksız sayılabilecek kadar az faiz ödeneceğini, alacaklının geç ödeme dolayısıyla uğrayacağı zarardan borçlunun sorumlu olmayacağını veya sınırlı bir şekilde sorumlu tutulabileceğini öngören sözleşme hükümleri geçerizdir. Geçersizlik durumunda yedinci fıkra uygulanır.
(7) Bu madde hükümleri uyarınca alacaklıya yapılan geç ödemelere ilişkin temerrüt faiz oranının sözleşmede öngörülmediği veya ilgili hükümlerin geçersiz olduğu hâllerde uygulanacak faiz oranını ve alacağın tahsili masrafları için talep edilebilecek asgari giderim tutarını Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası her yıl ocak ayında ilan eder. Faiz oranı, 4/12/1984 tarihli ve 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanunda öngörülen ticari işlere uygulanacak gecikme faizi oranından en az yüzde sekiz fazla olmalıdır.
(1)
(2)
(8) Mal veya hizmet bedelinin taksitle ödenmesinin öngörüldüğü durumlarda, bu maddenin ödeme sürelerini düzenleyen hükümleri birinci taksit bakımından uygulanır. Her bir taksit tutarının ödenmeyen kısmı yedinci fıkrada öngörülen oranda gecikme faizine tabidir. Alacaklının küçük veya orta ölçekli işletme veya tarımsal veya hayvansal üretici olup borçlunun büyük ölçekli işletme olduğu hâllerde taksitle ödemeyi öngören sözleşme hükümleri geçersizdir. G) “Şirket” ve “ortaklık” terimlerinin kanuniliği
TTK Madde 1530 Gerekçesi
Maddenin kanun gerekçesinde şu açıklamaya yer verilmiştir:
“Tasarı, 6762 sayılı Kanunun 1466 ncı maddesinde öngörülen, ticarî hükümlerde belirlenen sınırların aşılması halinde, yapılan sözleşmelerin tamamının geçersiz kılınması yerine, sınırın aşıldığı tutar veya kısımla ilgili kısmî geçersizlik kavramını korumuştur.”
Ticari temerrüt faizi ne zaman başlar?
Ticari işletmeler arasında mal ve hizmet tedariki amacıyla yapılan işlemlerde, alacaklı tedarik borcunu yerine getirmiş olmasına rağmen borçlu, sözleşmede öngörülen tarihte veya belirtilen ödeme süresinde borcunu ödemezse, gecikmeden sorumlu tutulamayacağı hâller dışında, ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer (TTK m.1530/2). Yani alacaklının ayrıca ihtarname göndermesine gerek kalmadan ticari temerrüt faizi işlemeye başlar.
Sözleşmede ödeme günü yoksa süre nasıl belirlenir?
Sözleşmede ödeme günü veya süresi belirlenmemişse, kanun belirli sürelerin sonunda kendiliğinden temerrüt öngörür. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bu mekanizmayı şöyle ifade etmiştir:
“6102 sayılı TTK 1530/4-a maddesinde, sözleşmede ödeme günü veya süresinin belirtilmemesi veya belirtilen sürenin beşinci fıkra hükümlerine aykırı olması durumunda faturanın veya eş değer ödeme talebinin borçlu tarafından alınmasını takip eden otuz günlük süre…” (Yargıtay 11. HD, 2021/2351 E., 2022/6324 K.).
TTK 1530 kimi korur?
Hükmün amacı, mal ve hizmet tedariki zincirinde güçsüz konumdaki tedarikçiyi geç ödemeye karşı korumaktır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, maddenin koruma amacını açıkça vurgulamıştır:
“TTK 1530. maddesinin konuluş amacının, mal tedarik sözleşmeleri kapsamında küçük ve orta ölçekli tedarikçiyi, büyük şirketlere karşı korumak amacıyla getirilmiş bir hüküm olduğu” (Yargıtay 11. HD, 2020/6719 E., 2022/3585 K. — onama).
Faiz oranı sözleşmeyle serbestçe belirlenebilir mi?
Ticari temerrüt faizi oranı kural olarak sözleşmeyle kararlaştırılabilir; ancak TTK m.1530, tedarikçi aleyhine ağır biçimde haksız olan ödeme sürelerini ve faiz sınırlamalarını geçersiz sayar. Sözleşmede oran kararlaştırılmamışsa, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın ilan ettiği orana ve kanunda öngörülen asgari sınırlara göre faiz uygulanır. Güncel faiz oranı dönemsel olarak değiştiğinden, somut uyuşmazlıkta TCMB’nin ilgili dönem oranı esas alınmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Ticari temerrüt faizi için ihtar şart mı?
Ticari işletmeler arasında mal ve hizmet tedarikinde borçlu, sözleşmede öngörülen tarihte veya ödeme süresinde ödeme yapmazsa ihtara gerek olmaksızın temerrüde düşer (TTK m.1530/2).
Sözleşmede ödeme tarihi yoksa temerrüt ne zaman başlar?
Sözleşmede ödeme günü/süresi yoksa, faturanın veya eş değer ödeme talebinin alınmasını izleyen otuz günlük sürenin sonunda kendiliğinden temerrüt gerçekleşir (TTK m.1530/4-a).
Ticari temerrüt faizi oranı nasıl belirlenir?
Sözleşmede oran kararlaştırılmışsa o uygulanır; kararlaştırılmamışsa TCMB’nin ilan ettiği orana ve kanunda öngörülen asgari sınırlara göre faiz işler. Tedarikçi aleyhine ağır sınırlamalar geçersiz olabilir.
TTK 1530 kimi korumayı amaçlar?
Yargıtay’a göre hüküm, mal tedarik sözleşmelerinde küçük ve orta ölçekli tedarikçiyi büyük şirketlere karşı geç ödeme karşısında korumayı amaçlar.
Sonuç
TTK m.1530, ticari işlemlerde geç ödemeye karşı tedarikçiyi koruyan ve ticari temerrüt faizini ihtarsız biçimde işletebilen güçlü bir düzenlemedir. Tedarikçilerin ödeme tarihlerini ve faiz oranını sözleşmede açıkça belirlemesi, borçluların ise temerrüde düşmemek için ödeme takvimine uyması büyük önem taşır. Uyuşmazlıkta uygulanacak faiz oranı için ilgili dönemde TCMB tarafından ilan edilen oran esas alınmalıdır.
